Επί ασπαλάθων

"τον έδεσαν χειροπόδαρα" μας λέει
"τον έριξαν χάμω και τον έγδαραν
τον έσυραν παράμερα τον καταξέσκισαν
απάνω στους αγκαθερούς ασπάλαθους
και πήγαν και τον πέταξαν στον Τάρταρο κουρέλι".

Έτσι στον κάτω κόσμο πλέρωνε τα κρίματά του
Ο Παμφύλιος ο Αρδιαίος ο πανάθλιος Τύραννος

(Γ.Σεφέρης)

Ο τύραννος είναι πάντοτε απεχθής. Έχει διαπράξει τη μέγιστη ύβρη,να παραχωρήσει στον εαυτό του απεριόριστη εξουσία,γεγονός που συνιστά το θεμέλιο της αυθαίρετης πολιτείας του. Άνθρωπος ο οποίος δεν λογοδοτεί πουθενά,νομοτελειακά μετατρέπεται σε επίγειο θεό. Και ως «θεός» είναι ικανός για οποιαδήποτε πράξη.
Θυμάμαι ωστόσο δυο χαρακτηριστικά στιγμιότυπα της νεώτερης αποκαθήλωσης τυράννων τα οποία αποτύπωσε ο τηλεοπτικός φακός. Μέχρι την εποχή της μηντιακής κυριαρχίας,η τυραννοκτονία ουδέποτε αποτέλεσε μεγάλης κλίμακας δημόσιο θέαμα.
Βλέποντας όμως την εκτέλεση του ζεύγους Τσαουσέσκου και αργότερα,εκείνην του Καντάφι,ήρθα αντιμέτωπος με την ωμή βία του όχλου,με τον ορισμό του λυντσαρίσματος. Εξ αντιδιαστολής,υπό την επίδραση της δημόσιας διαπόμπευσης και των βασανιστηρίων,οι αλλοτινοί τύραννοι μου προκάλεσαν τον οίκτο.
Το πρώην τρομερό ζεύγος Τσαουσέσκου,είχε μετατραπεί σε δυο τρομαγμένα γεροντάκια που εκλιπαρούσαν για έλεος. Κι ο κάποτε υπερφίαλος χασάπης της Λιβύης,ήταν ένα αιμόφυρτο ανθρώπινο λείψανο που ικέτευε να το λυτρώσουν απ το μαρτύριο.

Το ότι η ανθρώπινη φύση είναι ικανή για τη διάπραξη ασύλληπτων ωμότητων,είναι κοινότοπη διαπίστωση. Ενώ η ανάδειξη της ομορφιάς προϋποθέτει χαρίσματα που λίγοι διαθέτουν,ο καθένας μας μπορεί να ασχημονήσει σε βαθμό αποτρόπαιο. Ίσως ενδόμυχα αυτό να οφείλεται και στο γεγονός πως έχουμε εκπαιδευτεί να πιστεύουμε στην έμφυτη κακία του ανθρώπου. «Ένοχος είναι ο άνθρωπος»,μας διαβεβαιώνουν οι ποικιλώνυμοι κατηχητές,ιεροεξεταστές,καθοδηγητές και λοιποί επίδοξοι πάτρωνες της ζωής μας. «Homo homini lupus» διαβεβαιώνει η λατινική γραμματεία.
 «Ένοχος» όταν χαμογελάς,ενώ υπάρχει τόσος πονος τριγύρω, «ηθικά επίμεμπτος» όταν απολαμβάνεις οτιδήποτε,ενώ υπάρχουν συνάνθρωποί σου που υποφέρουν.
Άνθρωπε,είτε ως θύμα του προπατορικού αμαρτήματος (για τους υπέργειους),είτε ως εκφυλισμένος εκπρόσωπος της μπουρζουά κοινωνίας (για τους επίγειους ιεροεξεταστές),το βέβαιο είναι πως κουβαλάς πολλή ενοχή μέσα σου.

Κι όμως!
Το να αποδεχτούμε πως είμαστε όλοι ένοχοι,ειναι εύκολο! Τόσοι προπαγανδιστές μας το υποβάλλουν ως βεβαιότητα!
Μόνο ο Ιησούς όμως και οι μεγάλοι μύστες μετα απ´αυτόν,διατύπωσαν την υπέρτατα τραγική αλήθεια: πως όλοι,είμαστε εξίσου αθώοι!
Ακόμη κι ο επαχθέστερος τύραννος,κρύβει μέσα του τα ίχνη της απωλεσθείσας αθωότητας: ένα μακρινό παιδικό χαμόγελο,μια ξεχασμένη αγκαλιά,ένα αποξηραμένο δάκρυ,ένα αγνάντεμμα στο ηλιοβασίλεμα,ένα σπασμένο ξύλινο στρατιωτάκι,ένα ναυαγισμένο όνειρο...

Κάπου είμαστε όλοι αθώοι.
Η αυθαιρεσία και η τυραννικότητα,ίσως συνιστούν απελπισμένες απόπειρες απάντησης στο μεγάλο μυστήριο της ύπαρξης.
Κι ο οίκτος προς τον εκπεσόντα τύραννο,ίσως να συνιστά την επίγεια αντανάκλαση του θείου οίκτου προς τον εκπεσόντα άγγελο.
Τουλάχιστον για όσους μπορούμε να τον προσφέρουμε...


1/3/2019

Πίσω από τις σχέσεις εκκλησίας-κράτους

Οι κατά καιρούς συζητήσεις για τις σχέσεις εκκλησίας-πολιτείας,μπορεί μεν να εστιάζουν σε συγκεκριμένα ζητήματα (όπως π.χ η μισθοδοσία των κληρικών),αλλά συνήθως εντάσσονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ιδεολογικών αναφορών και κοσμοαντιλήψεων.
Αυτό είναι πολύ σαφές προκειμένου για την αριστερά,η οποία εκ φύσεως πολιτικοποιεί κάθε ζήτημα ανθρώπινων ή και συλλογικών σχέσεων,έχει δε διατυπωμένη άποψη για το χριστιανισμό ως ιστορικό φαινόμενο και για τη σημασία του ως παράγοντα κοινωνικών διεργασιών.
Για να μιλήσουμε χωρίς περιστροφές,ο ιστορικός υλισμός που αποτελεί το φιλοσοφικό θεμέλιο του μαρξισμού και των διακλαδώσεών του,απορρίπτει κάθε μεταφυσική αναφορά ως ανορθολογική και κάθε θρησκευτική εκδήλωση ως αποπροσανατολιστική των ουσιαστικών προβλημάτων που "οφείλουν" να απασχολούν τον άνθρωπο.
Η γνωστή αποστροφή του Μαρξ πως "η θρησκεία είναι το όπιο του λαού",αποκρυσταλλώνει αυτήν ακριβώς την θεωρητική προσέγγιση της αριστεράς.
Η κλασσική μαρξιστική αριστερά είναι άθεη,άθρησκη και-κατά κανόνα- αντικληρικαλιστική*.
Αυτό άλλωστε επιβεβαιώνει και η ιστορική εμπειρία: κάθε κομμουνιστικό καθεστώς οπουδήποτε κι αν εγκαταστάθηκε,απαγόρευσε τις θρησκευτικές εκδηλώσεις,τη θρησκευτική λατρεία εν γένει,έκλεισε ή κατεδάφισε ναούς και θρησκευτικούς χώρους,δίωξε,εκτόπισε,βασάνισε και εκτέλεσε χιλιάδες ιερείς οποιουδήποτε δόγματος.

Στον Ευρωπαϊκό χώρο,για ιστορικούς λόγους ο χριστιανισμός υπήρξε η κυρίαρχη θρησκεία που επικράτησε για αιώνες και συνέβαλλε αποφασιστικά στη διαμόρφωση του Δυτικού πολιτισμού.
Είναι αλήθεια πως οι εκπρόσωποί του πραγματοποίησαν υπερβάσεις,πολιτεύτηκαν συναλλασσόμενοι δολίως,καταδίωξαν τους αιρετικούς και τους άθεους,επιχείρησαν να ασκήσουν κοσμική εξουσία και συχνά υποδαύλισαν μίση και πάθη που βρήκαν την πληρέστερη έκφρασή τους στους θρησκευτικούς πολέμους που μάστισαν την Ευρώπη.
Είναι ωστόσο εξίσου αληθές πως οι χριστιανικές εκκλησίες της Δύσης σταδιακά προσαρμόστηκαν στα πολιτικά ήθη των κοινωνιών,απώλεσαν θέλοντας και μη τον εξουσιαστικό τους οίστρο,υποτάχθηκαν σε μεγάλο βαθμό στο κοσμικό κράτος και στην εξουσία του. Η ανεξιθρησκεία και η ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης αποτελούν στοιχεία της καθημερινότητας του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού.

Το ζήτημα που τίθεται εν προκειμένω,έχει να κάνει με τη διαμόρφωση της ιστορικής φυσιογνωμίας της Δύσης υπό την επίδραση και του χριστιανισμού,σε σχέση με τη σύγχρονη εποχή στην οποία η νεωτερικότητα αμφισβητεί το λόγο ύπαρξης του θρησκευτικού φαινομένου,θεωρεί την ιδέα του έθνους παρωχημένη σε σχέση με την παγκοσμιοποιημένη κοινωνία και προβάλλει ένα αυτόνομο μοντέλο ανθρώπου-πολίτη δίχως αναφορές στις ηθικές παραδόσεις της κοινωνίας εντός της οποίας το άτομο ζει και ενεργεί.
Ο ιστορικός ρόλος του χριστιανισμού δεν αμφισβητείται,αλλά θεωρείται πλέον περαιωθείς. Δεν αναγνωρίζει η νεωτερική σκέψη ρόλο στη μεταφυσική,την απορρίπτει ως δεισιδαιμονία,θεωρεί τη θρησκεία μια ανωμαλία της ανθρώπινης σκέψης.
Περαιτέρω,αμφισβητείται το έθνος ως οντότητα στερούμενη περιεχομένου,αλλά κυρίως ως πολιτική ιδέα λειτουργική,μπροστά στις προκλήσεις του παγκοσμιοποιημένου χωροχρόνου. Το έθνος θεωρείται πρόσκομμα στην ολοκλήρωση της υλοποίησης του παγκόσμιου χωριού,τα σύνορα φαντάζουν εμπόδια στην πολιτισμική ομογενοποίηση και "συναδέλφωση" των λαών,οι σημαίες αντιμετωπίζονται ως σύμβολα μισαλλοδοξίας,ο πατριωτισμός ως εξωραϊσμός του ολέθριου εθνικισμού και των όσων αυτός συνεπάγεται.
Τέλος,ο άνθρωπος,δεν είναι πια το "ενεργούμενο των παραδόσεων" της κοινωνίας του,οφείλει να τις υπερκεράσει και -εν ονόματι της ελευθερίας- να αρθεί πάνω και έξω απ'αυτές: ένα ον υπερεθνικό,άεθνο,με αναφορές μόνο των υλικών συναλλαγών του,προσδιοριζόμενο αποκλειστικά από τις υλικές συνθήκες της ζωής του.
Κάθε αίτημα της νεωτερικότητας εμπεριέχει εν σπέρματι έγκυρες ενστάσεις. Οι θρησκείες πράγματι υπήρξαν όργανα εξουσίας,ο εθνικισμός πράγματι αιματοκύλισε την Ευρώπη,ο άνθρωπος όντως βασανίστηκε για να χειραφετηθεί από τις παραδόσεις και τον ηθικό κομφορμισμό της κοινωνίας του!
Αλλά κάθε απόπειρα της νεωτερικότητας να οδηγήσει τα αιτήματά της στα άκρα,δημιουργεί νέα αδιέξοδα.
Κάθε προσπάθεια απελευθέρωσης του ανθρώπου δια της αποδόμησης των αναφορών της ιστορικής του παρουσίας,δημιουργεί συνθήκες μιας νέας υποδούλωσης.

Οι θρησκείες εμπεριέχουν πράγματι κάποιο στοιχείο εξουσιαστικής επιβολής,αλλά την ίδια στιγμή εκφράζουν μια εσωτερική ανάγκη πολλών ανθρώπων.Η  ολοκληρωτική άρνηση της θρησκευτικότητας-λόγω των εξουσιαστικών αυθαιρεσιών του ιερατείου-παραγνωρίζει ένα ουσιώδες χαρακτηριστικό της ανθρώπινης ύπαρξης,αυτό της υπαρξιακής αγωνίας και της συνακόλουθης ανακούφισής της. Να ελευθερώσουμε τον άνθρωπο από τα δεσμά του ιερατείου είναι ένα πράγμα,να του αρνηθούμε τη θρησκευτική έκφραση είναι κάτι άλλο,εντελώς διαφορετικό. Να το πράξουμε δε αυτό εν ονόματι του Διαφωτισμού και του ορθού λόγου,είναι κάτι που συνιστά λογική αυθαιρεσία και ιστορική αστοχία.
Οι παραδόσεις των κοινωνιών,το ηθικό πλαίσιο που αυτές απαρτίζουν,αναμφίβολα διακρίνονται από ικανού βαθμού κομφορμισμό.Άλλωστε εξ ορισμού κάθε παράδοση είναι συντηρητική.Να αναδείξουμε τον οπισθοδρομικό χαρακτήρα κάποιων ηθών είναι ένα ζήτημα,να αρνηθούμε την παράδοση και τον κοινωνικό της ρόλο εν όλω,είναι κάτι εντελώς διαφορετικό.Κάθε κοινωνία συγκροτείται μεταξύ άλλων και από μια ηθική παράδοση,με τα θετικά και τα αρνητικά της,αλλά πάντως υπαρκτή. Δεν υπάρχει ιστορικό παράδειγμα κοινωνικής συγκρότησης δίχως παραδόσεις και δεν μπορώ να φανταστώ πως μπορεί να υπάρξει.
Η ιδέα του έθνους τέλος,εμπεριέχει ικανό βαθμό αοριστίας,ανοιχτό σε αυθαίρετες ερμηνείες.Αλλά και ποια ιδέα εξαιρείται απ'αυτά τα χαρακτηριστικά; Η φιλία,η αλληλεγγύη,η αγάπη,η ελευθερία,η δικαιοσύνη,η ανεξαρτησία,η δημοκρατία και κάθε ιδέα εν γένει,δεν αμπεριέχουν την αοριστία και την ασάφεια ως χαρακτηριστικό τους; Αν οι ιδέες μπορούσαν να περιγραφούν πλήρως και να οριστούν με ακρίβεια,θα έπαυαν να είναι ιδέες και θα μετατρέπονταν σε μαθηματικές εξισώσεις ή σε μηχανολογικές κατασκευές! Η ιδέα εξ ορισμού εμπεριέχει την αοριστία κι αυτό οδηγεί σε πολλαπλές υποκειμενικές ερμηνείες της. Στείρος λοιπόν ο επιθετικός εθνικισμός,πράγματι,καταστροφικός για την ειρηνική συνύπαρξη των ανθρώπων.Αλλά ποιός μπορεί να αρνηθεί τη σημασία της ιδέας του έθνους στη συγκρότηση των σύγχρονων κρατών; Περαιτέρω,ποιος μπορεί να απαγορεύσει σε κάποιον άνθρωπο να συγκινείται με την ιδέα της πατρίδας,το άκουσμα του εθνικού ύμνου,τη θέα της σημαίας του;

Οι επιταγές της νεωτερικότητας εκκινούν από εύλογες ενστάσεις. Αλλά,επεκτείνοντας στα άκρα την κριτική τους επί του έθνους,της παράδοσης,της θρησκευτικότητας,επειχειρούν να οικοδομήσουν μια ουτοπία στην οποία αφελώς φαντάζονται ελεύθερους ανθρώπους δίχως αναφορές σε πατρίδα,θρησκευτική πίστη ή ηθική παράδοση.
Δεν ξέρω αν είναι ποτέ εφικτή μια τέτοια δημιουργία.
Ακόμη κι αν είναι όμως,δεν μπορώ να φανταστώ πως θα αφορά ανθρώπινα όντα,αλλά μάλλον εξωανθρώπινες οντότητες δίχως δυνατότητα συνδιαμόρφωσης με το περιβάλλον τους,δίχως αγωνίες,δίχως συναισθηματικές εξαρτήσεις από αυτό,δίχως αναφορές σε αφηρημένες ιδέες,δίχως καλλιτεχνική δημιουργία,δίχως δάκρυ...
Υπάρχει ελευθερία δίχως δάκρυ;
Υπάρχει ανθρώπινη κοινότητα δίχως δάκρυ;

Αντί επιλόγου,θα επικαλεστώ τον Όκαρ Ουάιλντ: "είμαστε όλοι μέσα στο βούρκο,μερικοί όμως κοιτάζουμε τ'αστέρια"!
Γι'αυτούς του τελευταίους,γράφω τις ταπεινές μου σκέψεις...


(*) Ο αντικληρικαλισμός της αριστεράς,δεν αποτελεί θέσφατο! Απόδειξη,οι χιλιάδες θρήσκοι Έλληνες ψηφοφόροι του ΚΚΕ (προσωπικά γνωρίζω αρκετούς),αλλά και οι έντονες θρησκευτικές αναφορές του τσαβισμού στη Βενεζουέλα! Κάθε ιδέα,όπως αναφέραμε,είναι ανοιχτή σε πολλαπλές υποκειμενικές ερμηνείες.Αυτό για μένα,συνιστά ένα από τα υπέροχα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης ελευθερίας.

(**) Ο αναγνώστης του ιστολογίου,μπορεί εύλογα να διαπιστώσει μια διάσταση ανάμεσα σ'αυτήν την ανάρτηση και σε μια παλιότερή μου https://nikorestis.blogspot.com/2012/09/blog-post.html
Η διάσταση είναι πράγματι υπαρκτή και οφείλεται στην εξέλιξη του προσωπικού μου προβληματισμού.Οι ιδέες μου εξελίσσονται αναπόφευκτα.Την εξέλιξή τους,ας την κρίνει ο αναγνώστης.

(***) Στη φωτογραφία,Γερμανοί και Βρεταννοί στρατιώτες παίζουν ποδόσφαιρο στη no man's land σε μια σύντομη ανακωχή του ΑΠΠ.
Τι υπέροχη "α-νόητη παράδοση"  το ποδόσφαιρο! Τι υπέροχες "α-νοησίες" τα παιχνίδια των ανθρώπων!


23/11/2018

Η γοητευτική φενάκη της ουτοπίας

Με αφορμή το θάνατο του Κουβανού δικτάτορα Φιντέλ Κάστρο,είχαμε ξανά την ευκαιρία να διαπιστώσουμε ότι “όλοι οι δικτάτορες δεν είναι ίδιοι”.Υπάρχουν οι δικτάτορες με συντηρητικές αντιλήψεις,οι οποίοι γνωρίζουν (δικαίως) τη γενική κατακραυγή και υπάρχουν και οι εξ αριστερών δικτάτορες.Ο Κάστρο ανήκε στους δεύτερους.

Οι αριστεροί δικτάτορες χαίρουν κατ’αρχήν ειδικής επίκλησης: σχεδόν κανείς δεν τους αποκαλεί “δικτάτορες”,αντ’αυτού προτιμώνται άλλοι όροι ποκίλης εξωραϊστικής υφής: “ηγέτης”,”επαναστάτης”,”πατέρας” κλπ. Ενίοτε υιοθετούνται αυτούσιες και οι προσφωνήσεις των υποστηρικτών τους.Έτσι λοιπόν ο Κάστρο ήταν “κομμαντάντε” (αρχηγός)!

Η εκλεκτικά ωραιοποιημένη επίκληση,αντιστοιχεί φυσικά σε μια υπόρρητη ή και ανυπόκριτη συμπάθεια,η οποία συχνά φτάνει στην άνευ όρων αποδοχή! Δε θα ήταν άστοχο να ισχυριστώ ότι οι θαυμαστές του Κάστρο ανέρχονται διεθνώς σε χιλιάδες.Δυστυχώς για τη στατιστική ακρίβεια,δε θα μάθουμε ποτέ πόσοι εξ αυτών ήταν Κουβανοί αφού,ο μακαρίτης καθ’όλη τη διάρκεια της υπερπεντηκονταετούς του ηγεσίας δε θεώρησε σκόπιμο να θέσει την πολιτική του στη βάσανο της λαϊκής ετυμηγορίας.Κοινώς,δεν έκανε ποτέ εκλογές και τώρα,είναι φύσει αδύνατον να κάνει...

Η συμπάθεια απέναντι στους σοσιαλιστές/κομμουνιστές δικτάτορες,δεν αποτελεί Ελληνική ιδιαιτερότητα.Η εξωραϊστική ορολογία είναι απέναντί τους διεθνώς ομόθυμη.”Ηγέτη” αποκάλεσε τον Κάστρο το BBC,το Reuters,πλήθος δυτικών εφημερίδων,καθώς και αρκετοί δημοκρατικά εκλεγμένοι βουλευτές και μάλιστα όχι απαραιτήτως αριστερών αντιλήψεων.

Ειδική μνεία πρέπει ασφαλώς να γίνει στον Πρωθυπουργό του Καναδά ο οποίος πλειοδότησε σε κοσμητικά επίθετα για τον θανόντα,σε βαθμό τέτοιο ώστε να έχει προκαλέσει γενικευμένη θυμηδία.

Καταγράφουμε συνεπώς ένα αναμφισβήτητο φαινόμενο: οι σοσιαλιστές δικτάτορες αντιμετωπίζονται από το ευρύ κοινό σε μεγάλο βαθμό επιεικώς,σε σημαντικό δε βαθμό με ανυπόκριτη αποδοχή.Δεν αναφέρομαι στους στρατευμένους σοσιαλιστές,οι οποίοι είναι φυσικό να εκφράζουν το θαυμασμό τους,περιγράφω την τάση που χαρακτηρίζει τον μέσο μη πολιτικοποιημένο πολίτη της Δύσης.

Το ερώτημα που ανακύπτει είναι “γιατί”;

Τι είναι αυτό που ωθεί τον μέσο δυτικό πολίτη μέσου και μεγάλου εισοδήματος να ανέχεται την πρακτική του σοσιαλιστικού ολοκληρωτισμού και να επιστρατεύει ένα σωρό (έωλα) επιχειρήματα για να τη δικαιολογήσει;

Ασφαλώς η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονολεκτική ούτε μονοσήμαντη.Εκτιμώ όμως ότι έχει κατά κύριο λόγο να κάνει με τη γοητεία που ασκεί η “σοσιαλιστική ουτοπία” στη σκέψη μας και την εν γένει ανάγκη του ανθρώπου να προστατέψει τις ουτοπίες του.Το γεγονός ότι διαχρονικά οι ουτοπίες περιέγραψαν ή υλοποίησαν τερατωδίες,ουδόλως είναι αρκετό για να τις απομυθοποιήσει.

Η “νεφελοκοκκυγία” του Αριστοφάνη υπήρξε μία από τις αρχαιότερες κομμουνιστικές ουτοπίες,εκεί γίνονταν λόγος για κοινή ιδιοκτησία της γης.Παρόλο που ο επινοητής της την αποδόμησε,το μήνυμά της παρέμεινε γοητευτικό.

Το “νησί των Μακάρων” περιγράφεται στον Ησίοδο ως μια γη της επαγγελίας στην οποία οι άνθρωποι ζουν ευτυχισμένοι και γεύονται τα αγαθά της φύσης δίχως μόχθο.

Η “Πολιτεία” του Πλάτωνα,αποτελεί μια προσπάθεια περιγραφής ενός ιδεατού τύπου πολιτεύματος.Στο έργο υπάρχουν σελίδες απροκάλυπτου ολοκληρωτισμού,προτρέποντας σε έλεγχο της τέχνης,της πληροφόρησης,της εκπαίδευσης,ακόμη και σημεία τερατώδους ευγονικής αντίληψης που προκρίνουν την ευθανασία των σωματικά και διανοητικά υστερούντων παιδιών! Την αντιμετωπίζαμε όμως ως μεγαλειώδες έργο,ως τη στιγμή που ο Popper τόλμησε να την απογυμνώσει και να μας την αναδείξει ως αυτό ακριβώς που ήταν:μια δυστοπία ολοκληρωτισμού!

Στο ίδιο μοτίβο,πλήθος ουτοπιών του Μεσαίωνα : η “Utopia” του More,η “Civitas Sollis” του Campanella, η προγενέστερη “Civitas Dei” του Αυγουστίνου!

Η εποχή των επαναστάσεων,έδωσε αναρίθμητες ουτοπικές κατασκευές: από την “Icaria” του Cabet,ως τα Φαλανστήρια του Fourrier,από τα καλλιτεχνικά και φιλολογικά ρεύματα του υπερρεαλισμού και του φουτουρισμού,μέχρι τη μεταπολεμική γεννιά της αμφισβήτησης με τα κοινόβια των hippies και των ποικίλων εναλλακτικών ακτιβιστικών κινημάτων της αριστεράς.

Κοινά χαρακτηριστικά κάθε συλλογικής ουτοπίας μπορεί κανείς εύκολα να διακρίνει: αντικαπιταλιστική νοοτροπία,απέχθεια για τον σύγχρονο πολιτισμό,άρνηση του χρήματος και πρόκριση μορφών ανταλλακτικής οικονομίας,ποικίλου βαθμού υπονόμευση της αστικής ηθικής παράδοσης,απόδοση προτεραιότητας στο συλλογικό πνεύμα έναντι της ατομικής ιδιαιτερότητας,ροπή προς κοινωνικούς πειραματισμούς,ολοκληρωτική εξάλειψη της ατομικής ιδιοκτησίας κλπ.

Με αυστηρά οικονομικά κριτήρια,οι συλλογικές ουτοπίες υπήρξαν ανορθολογικές.Γι’αυτό και οι περισσότερες παρέμειναν θεωρητικές συλλήψεις ενώ,όσες εξ αυτών υλοποιήθηκαν,υπήρξαν βραχύβιες καθώς οδηγήθηκαν σε οικονομικό αδιέξοδο.Ούτε αυτό το γεγονός φαίνεται όμως επαρκές για να τις απομυθοποιήσει στο φαντασιακό πολλών ανθρώπων.

Ασφαλώς η ανάγκη του ανθρώπου να επινοεί φανταστικούς κόσμους που υπερβαίνουν τους περιορισμούς της πραγματικής ζωής,εντάσσεται στα χαρίσματα της διάνοιάς του.Όχι μόνο δεν είναι κατακριτέα,αλλά εμπλουτίζει την ανθρώπινη δημιουργία με την προοπτική της ομορφιάς,έστω και σε υπερβατικό επίπεδο.
Ο μύθος του Ηρός του Πλάτωνα,ο μύθος των πρωτόπλαστων της Αγίας Γραφής,η Θεία Κωμωδία του Δάντη,o "Χαμένος Παράδεισος" του Μίλτον,ο Φάουστ του Γκαίτε,για να περιοριστούμε μονάχα σε ενδεικτικά δημιουργήματα της Δυτικής διανόησης,αποτελούν τυπικά παραδείγματα,αναμφίβολης πνευματικής αξίας.

Το πρόβλημα ωστόσο ξεκινά κάθε φορά που επιχειρείται η “ενθάδε” υλοποίηση της εκάστοτε ουτοπίας.Πολύ απλά,ο κόσμος της καθημερινότητας είναι πολύ σκληρός γι’αυτές! Η δε εμμονική προσήλωση στην υλοποίησή τους,αποβαίνει απάνθρωπη!

Οι θρησκείες είναι κατά τούτο “ειλικρινέστερες” του σοσιαλισμού: υπόσχονται έναν καλύτερο κόσμο “σε έναν άλλον κόσμο” και υπονομεύουν εξ αρχής το όραμά τους με την αμφιβολία της  ύπαρξης του “επέκεινα”.Ο σοσιαλισμός αντίθετα είναι πιο απαιτητικός,επιθυμεί να οικοδομήσει εδώ και τώρα την ουτοπία του.Η απαίτηση είναι ολοκληρωτική,γι’αυτό ίσως και το αποτέλεσμα είναι ιδιάζων ολοκληρωτισμός!

Η πικρή αλήθεια είναι ότι ο άνθρωπος πορεύεται στη ζωή με μόνο του εξοπλισμό τη λογική και το συναίσθημα.Τα δυο στοιχεία χρειάζεται να εξισορροπούν,είναι εξίσου αναγκαία.Είναι επιπλέον εξίσου ατελή,όπως και η ανθρώπινη φύση.Υπόκεινται κι αυτά στη βάσανο της διάψευσης,είναι υποχρεωμένα να αντλούν διδαχές από την ανθρώπινη εμπειρία,αδυνατούν σε κάθε περίπτωση να δώσουν απαντήσεις στη βαθύτερη υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου.

Αυθαιρετώντας-κι ας μου συγχωρεθεί-θα υποστήριζα ότι η λογική κυριαρχεί στη διαχείριση των παραστάσεων της ζωής ενώ,το συναίσθημα έχει πρωτεύοντα ρόλο στην αντιμετώπιση της αγωνίας.

Η αγωνία,ίσως είναι το κατεξοχήν χαρακτηριστικό της φύσης του ανθρώπου.Η αγωνία της επίγνωσης της θνητότητας,του πεπερασμένου της ύπαρξης.

Είναι λοιπόν ανθρώπινο να επιχειρείται η υπέρβαση της καθημερινότητας με όπλο το συναίσθημα.Το κάνουν διαχρονικά οι ερωτευμένοι,όχι χωρίς κόστος κι αυτοί! Μόνο που το κόστος αυτής της επιλογής,σε μαζικότερη κλίμακα,είναι κατά κανόνα τραγικών διαστάσεων.

Όσο γοητευτική λοιπόν κι αν μοιάζει η συναισθηματική προσέγγιση της καθημερινότητας,οδηγεί σε αδιέξοδο.

Ο Κάστρο,υπήρξε τύραννος, παρά την προσωπική του γοητεία.

Η Κούβα,παραμένει ένα φτωχό, ανελεύθερο κράτος,παρά την εξωτική της ομορφιά.

Ο σοσιαλισμός,παραμένει ένα αυταρχικό σύστημα που,παρά τις πανανθρώπινες υποσχέσεις του,οδηγεί σε γενικευμένη φτώχεια και ολοκληρωτισμό!

Για τις θρησκευτικές ουτοπίες δεν θα αποφανθώ,κινδυνεύω να υποπέσω σε θεολογία και δεν έχω τα εφόδια για τέτοιο εγχείρημα.

Ας δώσει καθένας τη δική του απάντηση.

Προσπαθώ να παραμένω,πολιτικά και υπαρξιακά,φιλελεύθερος!

2/12/2016

Η ειρωνική εξέλιξη των ιδεών

Ο εθνικισμός,υπήρξε κατα τον 18ο αιώνα το ιδεολογικό άρμα της ανερχόμενης αστικής τάξης απέναντι στην πολιτική κυριαρχία των αυτοκρατοριών και των αριστοκρατών. Πέτυχε πράγματι το στόχο του. Σε πολιτικό επίπεδο,οδήγησε στην αποδόμηση των μεγάλων αυτοκρατοριών, στο σχηματισμό των εθνικών κρατών και στη συνακόλουθη ενδυνάμωση του πολιτικού ρόλου των αστών,μέσω του κοινοβουλευτισμού. Δύο αιώνες αργότερα,έγινε το ιδεολογικό όχημα δυο δικτατόρων που έσυραν τη Γερμανία και την Ιταλία στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Το παλιό ιδεολόγημα των αστών,στην υπηρεσία του ολοκληρωτισμού,όπως τον ενσάρκωσαν Χίτλερ και Μουσολίνι.

Ο σοσιαλισμός,υπήρξε μεταξύ άλλων κήρυκας του προλεταριακού διεθνισμού. Προέκρινε τον ιστορικό μαρασμό του κράτους και την αντικαταστασή του απο την παγκόσμια αταξική κοινωνία. Στην πράξη,καθ´όλη τη διάρκεια της πολιτικής του υλοποίησης στον 20ο αιώνα,υπήρξε το ιδεολογικό άλλοθι της γεωπολιτικής εξάπλωσης της Σοβιετικής Ένωσης και της αναβίωσης των βλέψεων της πάλαι ποτέ αυτοκρατορικής Ρωσίας. Όλα τα σοσιαλιστικά κόμματα και κινήματα,διαμόρφωναν την πολιτική τους υπό την κηδεμονία είτε της Κομιντέρν είτε του ΚΚΣΕ. Κατά λογική συνέπεια,η πολιτική τους εξυπηρετούσε τις γεωπολιτικές επιδιώξεις της ΕΣΣΔ χωρίς παρεκκλίσεις.

Ο φιλελευθερισμός,διατήρησε ερείσματα διαχρονικά σε όλες τις τάξεις. Την ελευθερία αναζήτησαν οι δούλοι υπό τον Σπάρτακο στην αρχαία Ρώμη. Την ελευθερία της τάξης τους διεκδικούσαν οι Πατρίκιοι έναντι του Αυτοκράτορα, οι Αθηναίοι πολίτες έναντι των Ηγεμόνων,οι Άγγλοι ευγενείς που πρότειναν τη Magna Carta στο Βασιλιά Ιωάννη,οι ευγενείς και οι αστοί της Ένδοξης Επανάστασης,οι πατέρες της Αμερικανικής Επανάστασης,το αστικό κομμάτι της Γαλλικής Επανάστασης,οι Ευρωπαίοι αστοί το 1848 κ.ο.κ

Ο Νίτσε στη "Γενεαλογία της ηθικής" ισχυρίζεται οτι η ελευθερία ειναι η ηθική του δούλου. Πρόκειται και κοντόφθαλμη κατα τη γνώμη μου ερμηνεία. Δεν αποζήτησαν μονο οι δούλοι την ελευθερία τους,αλλά και οι ευγενείς και οι αστοί,έναντι των εκάστοτε ηγεμόνων. Ο Ζουβενέλ στο "Περί δύναμης" αποκαλύπτει τις αριστοκρατικές ρίζες της ελευθερίας ανά τους αιώνες.
Στο πλαίσιο αυτών των αντιλήψεων,ο φιλελευθερισμος εξυπηρέτησε διαχρονικά πλήθος πολιτικών επιδιώξεων. Απο την απελευθέρωση των δούλων και την κατάργηση της δουλείας,μέχρι τη θεμελίωση του κοινοβουλευτισμού,τη διάκριση των εξουσιών,τα ατομικά δικαιώματα,τον περιορισμό της αυθαιρεσίας του ηγεμόνα.
Τι συνέβη όμως στο μεταπολεμικό κόσμο; Σε πολλές περιπτώσεις οι παλιοί ανερχόμενοι αστοί που διεκδικούσαν περισσότερη ελευθερία,έγιναν σύγχρονοι αριστοκράτες που την εχθρεύονται. Οι σημερινοί αριστοκράτες φυσικά,δεν ειναι ευγενείς που κατοικούν σε πύργους και διαθέτουν δουλοπάροικους. Η σύγχρονη αριστοκρατία έχει διαφορετική μορφή: συνδικαλιστές "ευγενών" (κλει στών) επαγγελμάτων, εκπρόσωποι δημοσίων οργανισμών,κρατικοδίαιτοι επιχειρηματίες,ιδού ορισμένοι τυπικοί εκπρόσωποι της σύγχρονης αριστοκρατίας. Διόλου τυχαία αποτελούν και τους συνεπέστερους αντιπάλους του φιλελευθερισμού. Ο φιλελευθερισμος δεν εχθρεύεται τον πλούτο,αλλά πολλοί πλούσιοι απεχθάνονται τον ελεύθερο ανταγωνισμό που ο φιλελευθερισμός διακηρύσσει. Ειναι φυσικά,μια απόλυτα κατανοητή επιλογή. Οι πλουτίσαντες επειδή προστατεύτηκαν απ τον ελεύθερο ανταγωνισμό,δεν έχουν κανέναν λόγο να επιθυμούν να εκτεθούν σ´αυτον,διακινδυνεύοντας την απώλεια των προνομίων τους. "Ανθρώπινο,πολυ ανθρώπινο",για να ξαναθυμηθούμε τον Νίτσε.

Τι συμπέρασμα μπορεί κανεις να βγάλει απο την παραπάνω ενδεικτική παράθεση της εξέλιξης των ιδεολογιών; Νομίζω κατι που προκύπτει απο την ωφελιμιστική τους φύση. Όλες οι ιδεολογίες διατείνονται οτι επιδιώκουν "το γενικό καλό" ή "το ατομικό καλό". Πίσω απο τη γενικόλογη διακήρυξη υπάρχει η παραδοχή οτι όλες οι ιδεολογίες έχουν ωφελιμιστική αναφορά. Ακόμη και όσες ομνύουν στον "αλτρουϊσμό" τελικά παραδέχονται οτι αποσκοπούν και σε ίδιον όφελος.
Αυτό σημαίνει οτι,υπόκεινται στις συνεχείς διαφοροποιήσεις των συμφεροντολογικών επιδιώξεων του κοινωνικού σώματος στο οποίο απευθύνονται.
Η κοινωνική απελευθέρωση,για παράδειγμα,κατα περιόδους αποτέλεσε σύνθημα του σοσιαλισμού,του φιλελευθερισμού,ακόμη και του φασισμού. Ειναι προφανές οτι η κοινή συνθηματολογία υποκρύπτει διαφορετικές ερμηνείες και πολιτικές επιδιώξεις.
Οι φιλελευθεροι είδαν με αποτροπιασμό την ανέγερση του τείχους του Βερολίνου και πανηγύρισαν την πτώση του,αλλα σήμερα αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό τις αθρόες μεταναστευτικές ροές και αρκετοί βλέπουν θετικά το ενδεχόμενο ανέγερσης διασυνοριακών φραγμάτων.

Οι ιδεολογίες εξελίσσονται με βασική τους παράμετρο το ωφελιμιστικό στοιχείο. Τα "ιερά κείμενα" καθεμιάς ειναι χρήσιμα ως πηγές θεωρητικής θεμελίωσης, αλλά παντελώς δευτερεύοντα στη διαδικασία ιστορικής εξέλιξης των ιδεών.
Μόλις η απλή αυτή αλήθεια γίνει κατανοητή, κάθε δογματισμός μοιάζει ανόητος,κάθε προσήλωση στο σύνθημα αποκαλύπτει την ανεπάρκειά της κι ο άνθρωπος πραγματοποιεί ένα γενναίο βήμα απελευθέρωσης.
Η ελευθερία, δεν ειναι μονο ψυχική ανάγκη ή ιδεολογική επιλογή, ειναι και μια συγκεκριμένη ηθική στάση του ανθρώπου απέναντι στα δεδομένα της εμπειρικής πραγματικότητας.
Ειναι η ηθική επιλογή της αλήθειας : όταν αυτό που γίνεται θέτει σε δοκιμασία όσα πιστεύεις, να μην αποφεύγεις τη δοκιμασία!
Πόσο έτοιμοι ειμαστε για κάτι τέτοιο;
Θα επικαλεστώ άλλη μια αγαπημένη μου ρήση του Νίτσε:"όταν κοιτάζεις κατάματα την άβυσσο,ας γνωρίζεις οτι σε κοιτάζει κι αυτή"!


Και η ζωή συνεχίζεται....



13/11/2016

Ταξίδι στα Κύθηρα

Από την ομώνυμη ταινία του Αγγελόπουλου,ο'τι για μένα αξίζει είναι η ατάκα του Παπαγιαννόπουλου: "χάσαμε κι οι δυο"!
Ασφαλώς έτσι είναι.Σε έναν εμφύλιο πόλεμο δεν υπάρχουν νικητές.Αυτό το μήνυμα θα έπρεπε να διαχέεται σε ολόκληρη την ταινία,όπως ακριβώς η συγκινητική κραυγή του Αλέξανδρου Ζαούση στον επίλογο του έργου του "Η Τραγική Αναμέτρηση": "ποτέ ξανά"!
Δεν είμαι βέβαιος πως περνάει αυτό το μήνυμα το "Ταξίδι" του Τεό. Τουλάχιστον δεν αποκόμισα αυτή την αίσθηση.Στο έργο,ο πολιτικός εξόριστος (έξοχος Μάνος Κατράκης) επιστρέφει μετά από 32 χρόνια στην πατρίδα,αλλά κουβαλάει μαζί του το παρελθόν και τις εμμονές του.Πέρα απ'τις λυρικές στιγμές,με τη βαθιά υπαρξιακή αναφορά (ο χορός του Κατράκη στο νεκροταφείο με τους νεκρούς συντρόφους και βέβαια,το φινάλε με τη σχεδία να χάνεται στο πέλαγος),στην ταινία υπάρχουν οι ιδεολογικές υπομνήσεις που -για μένα- ακυρώνουν την αναγκαία υπαρξιακή ουδετερότητα.Η αγωνία δηλαδή του ατόμου,είναι μια αγωνία ιδεολογικά στρατευμένη,όχι μια αγωνία που αγκαλιάζει ολόκληρη την υπαρξιακή κραυγή του ανθρώπου.Το σβήσιμο του Κατράκη στο πέλαγος,ενώ θα μπορούσε να συμβολίσει τον εναγκαλισμό του ανθρώπου με το άγνωστο άπειρο που τον περιβάλλει,μοιάζει να χάνει τη μεταφορική του δύναμη και να στοιχειοθετεί το μοιραίο επίλογο του αμετανόητου δογματικού.
Ο Κατράκης σε όλη την ταινία δε δείχνει ίχνος αυτοκριτικής διάθεσης-πόσο μάλλον μεταμέλειας.
Ο ιδεολογικός του αντίπαλος Παπαγιαννόπουλος αντίθετα,δείχνει να έχει περάσει ακόμη πιο μακριά απ'τη μεταμέλεια,στην ενοχή.
Αυτή η αντίφαση είναι σημειολογικά σημαντική,γιατί αποκαλύπτει την υπόρρητη οπτική του σκηνοθέτη,αυτή την αντίληψη που εμποδίζει την ουσιαστική συμφιλίωση: την άποψη δηλαδή πως "χάσαμε κι οι δυο",επειδή ηττήθηκε η παράταξη του Κατράκη ενώ-δήθεν-αν συνέβαινε το αντίθετο,δε θα "χάναμε".
Αλλά η αλήθεια είναι διαφορετική: χάσαμε κι οι δυο,γιατί ο εμφύλιος σκοτώνει τον ανθό του έθνους,καταστρέφει τις υποδομές της οικονομίας και διχάζει το σώμα της κοινωνίας για δεκαετίες.Δηλητηριάζει την κοινωνική ζωή,εμποδίζει τον εκδημοκρατισμό της Πολιτείας,καλλιεργεί στερεότυπα μίσους αντί για κλίμα αλληλεγγύης και συναδέλφωσης.Χάσαμε κι οι δυο εξ αιτίας όλων αυτών και εξ αιτίας των μεταπολεμικών πολιτικών διακρίσεων και διώξεων που εφάρμοσαν οι νικητές,ναι! Αλλά,αν η κατάληξή του ήταν διαφορετική,θα χάναμε περισσότερο: η χώρα θα προσδένονταν στο σοβιετικό μπλοκ,η δημοκρατία θα καταργούνταν σε κάθε επίπεδο,η οικονομία θα καρκινοβατούσε για δεκαετίες και στην κοινωνία θα εμπεδώνονταν αντιλήψεις στρατωνισμού,αλληλοπαρακολούθησης,γενικευμένης δυσπιστίας,φόβου και αυτοαναφορικότητας..Αυτό συνέβη σε κάθε χώρα που είχε αυτή τη μοίρα και δεν έχουμε καμία ένδειξη να υποθέσουμε πως στη δική μας τα πράγματα θα εξελίσσονταν διαφορετικά.
Χάσαμε κι οι δυο λοιπόν Τεό,αλλά μπορούσαμε να χάσουμε και περισσότερο!
Αυτή η διαπίστωση,είναι αναγκαίο να γίνει εκατέρωθεν,γιατί αν αποδεχτούμε τη συλλογιστική του σκηνοθέτη,εισερχόμαστε στο χώρο της -ιστορικά αναπόδεικτης- δήθεν χαμένης ευκαιρίας και καλλιεργούμε,αντί συναδέλφωσης,κλίμα ρεβανσισμού. Και η ιστορική ρεβάνς αποκλείει εξ ορισμού το αναγκαίο "ποτέ ξανά"!

Αυτές οι διαπιστώσεις,έρχονται πια εκ των υστέρων μια και η ταινία γυρίστηκε πριν από τριάντα χρόνια.Λυπάμαι όμως που οι πολιτικές εξελίξεις μοιάζουν να τις επιβεβαιώνουν,τουλάχιστον σε επίπεδο κλίματος και κοινωνικής οξύτητας.

Υπάρχει βέβαια κι ένα άλλο ταξίδι στα Κύθηρα.
Αυτό που ονειρεύεται ο αφηρημένος τραπεζικός υπάλληλος Κλεό (Τάκης Χορν),καθώς χαζεύει τον ομώνυμο πίνακα του Watteau στο υποκατάστημα της τράπεζας.Ο Κλεό ονειρεύεται ο'τι κάθε άνθρωπος: ευδαίμονα βίο! Το ίδιο ασφαλώς ονειρεύεται κι ο Σπύρος (Κατράκης) μόνο που το αναζητά με διαφορετικές μεθόδους.Ο Κλεό,αντίθετα,είναι απόλυτα αστός: συνεπής μέχρι κεραίας στην εργασία του,ευγενής με τους συναδέλφους,προσαρμοσμένος στις νόρμες λειτουργίας της τράπεζας.Η φαντασίωση της ευδαιμονίας και οι ονειροπολήσεις,αποτελούν ένα αναγκαίο ψυχολογικό καταφύγιο,δίχως να διαταράσσουν την καθημερινότητα.Ως τη στιγμή βέβαια,που όλα ανατρέπονται από τον υπέρτατο πειρασμό:η γοητευτική Μιμπή (Υβόν Σανσόν) είναι το ένσαρκο πλέον -και όχι αφηρημένο- όνειρο. Το λογιστικό λάθος η προϋπόθεση εκπλήρωσής του.Ο αλαζόνας διευθυντής (Χρήστος Τσαγανέας),το αναγκαίο περιβαλλοντικό ερέθισμα για να παραμεριστούν και οι τελευταίοι ηθικοί ενδοιασμοί: "και βούτηξες τα λεφτά",όπως λέει γλαφυρά ο Αυλωνίτης.
Πίσω από τη φαινομενικά κοινότοπη ιστορία,υπάρχουν αξιοσημείωτες υπαρξιακές αναφορές: ο προαιώνιος θηλυκός πειρασμός, ο άντρας που ενδίδει πουλάει την ψυχή του προδίδοντας τις αρχές του, η λάμψη της ματαιοδοξίας,το αγωνιώδες αίτημα του carpe diem ("μια ζωή την έχουμε"),η προδοσία των φίλων (αλλά και η ανέλπιστη φιλία με το δεσμοφύλακα),η τύχη ως μοιραίος αστάθμητος παράγοντας στ'ανθρώπινα σχέδια και,τέλος,η πικρή διαπίστωση πριν τη φυγή: "δεν υπάρχουν τα Κύθηρα,Μανώλη"!
Μια ηθογραφία εποχής,αστικού τύπου ασφαλώς,αλλά με ανενδοίαστη υπονόμευση της ματαιοδοξίας της αστικής τάξης και ηθική απαξίωση των απεχθών εκπροσώπων της (ο μαυραγορίτης,"πλουτίσας επί κατοχής" Παπαγιαννόπουλος).Και ένα έργο,με άμεση αναφορά στο αξιακό υπόβαθρο του καθημερινού ανθρώπου: από τον Κλεό,στο δεσμοφύλακα,ο άνθρωπος δεν παύει ποτέ να εκπλήσσει με το ατομικό του ηθικό στοιχείο και την απρόβλεπτη δράση του,προϊόν της ελευθερίας του.
Εκτός από τα σκηνοθετικά στοιχεία,αυτό ίσως συνιστά και τη μεγαλύτερη διαφοροποίηση του Τζαβέλλα απ'τον Τεό: ο Σπύρος (Κατράκης) περιφέρεται εντός του ιδεολογικού του πλαισίου,ο Κλεό δε διστάζει να το υπερβεί. Ο Σπύρος,ακόμη κι όταν αντιφάσκει (όταν έρχεται σε αντίθεση με το χωριό για την πώληση της γης,υπερασπιζόμενος...την ατομική του ιδιοκτησία) το κάνει με το φωτοστέφανο της ιδεολογικής συνέπειας.Ο Κλεό ,γνωρίζει ακριβώς πότε διαπράττει το ατόπημα και αποδέχεται την ατομική ευθύνη της επιλογής του,δίχως να ζητά "τον έπαινο του Δήμου".

Και στις δυο ταινίες,το φινάλε υιοθετεί το μοτίβο της φυγής.
Μόνο που στην περίπτωση του Αγγελόπουλου,η φυγή ταυτίζεται με τη συντριβή ενώ,ο Τζαβέλλας την εμφανίζει ως διέξοδο.Συνυπολογίζοντας και τον προορισμό,το πλοίο για την Αμερική,είναι υπόσχεση ελευθερίας.
Και στις δυο ταινίες,υπάρχει ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος,αυτός ο έξοχος,μεγάλος ηθοποιός,που έζησε και έφυγε μόνος.
Και στις δύο ταινίες τέλος,υπάρχουν τα Κύθηρα ως συμβολισμός: το ταξίδι στη γη της ανεμελιάς,η δραπέτευση σ'έναν κόσμο ευδαιμονίας και απολαύσεων,μακριά απ'το άχθος της καθημερινότητας.Αυτή η ονειρική φαντασίωση,είναι η αισθητική προϋπόθεση των μεγάλων ιδεολογικών και θρησκευτικών ουτοπιών: ένας άλλος κόσμος,καλύτερος μας περιμένει...

Φυσικά,εναπόκειται στον καθένα να οραματιστεί τα δικά του Κύθηρα ή και ν'αποφασίσει πως "δεν υπάρχουν Κύθηρα".Η επιλογή,είναι απόλυτα ατομική,απόλυτα σεβαστή.Υποθέτω πως εγώ, ακόμη την αναζητώ.
Ο Λάμπρος Πορφύρας,έδωσε μια γλαφυρή περιγραφή του ταξιδιού.Το ποίημα αυτό το αγαπούσαν δυο παλιοί δικηγόροι της Λευκάδας και το απήγγειλαν σε κάθε ευκαιρία.Έχουν από καιρό φύγει για το μεγάλο ταξίδι.
Ο ένας ήταν μπον βιβέρ,ψαροντουφεκάς και ποιητής.

Ο άλλος, ήταν ο πατέρας μου.


                                       -Το Ταξίδι-

'Ονειρο απίστευτο η λιόχαρη μέρα! Κι εγώ κι η Αννούλα,
λίγοι παλιοί σύντροφοι μου και κάποιες κοπέλλες μαζί,
μπήκαμε μέσα σε μια γαλήνη, μεθυσμένη βαρκούλα,
μπήκαμε μέσα και πάμε μακρυά στης χαράς το νησί.

Ούτ'ένα σύννεφο κι ούτ'ένας μαύρος καπνός στον αγέρα.
Πλάι μας στήθη ερωτιάρικα κι άσπροι χιονάτοι λαιμοί,
φως στα μαλλιά τα ξανθά, φως στο πέλαγος, φως πέρα ως πέρα.
Μα ποιος επήγε ποτέ του μακρυά στης χαράς το νησί;

Ω! τι με νοιάζει κι αν πάμε ως εκεί; Τι με νοιάζει; Γελάει
όλ' η γλυκειά συντροφιά μου, γελά η θλιμένη ζωή,
στ' άπειρο μέσα κυλάμε κι η Αννούλα τρελλά τραγουδάει:
Όπου και να 'ναι μακρυά θα φανεί της χαράς το νησί...

27/5/2015

Man is no island

Στις συζητήσεις με ανθρώπους συγγενών αντιλήψεων,αισθάνομαι την ανάγκη να υποδυθώ το δικηγόρο του διαβόλου.Όχι τόσο επειδή είμαι αντιδραστικό στοιχείο με σνομπ χαρακτηριστικά (που είμαι),όσο επειδή στοιχειώδης πνευματική εντιμότητα μου επιβάλλει να θέτω υπό συνεχή κρίση τις εκάστοτε απόψεις μου.Άμεση συνέπεια φυσικά αυτής μου της συνήθειας,είναι να μην ταυτίζομαι ποτέ με τις ιδέες μου,να μην τις μετατρέπω σε δόγμα,σχεδόν να αναζητώ το στοιχείο της καθημερινότητας που θα τις θέσει σε δοκιμασία ή και θα τις ανατρέψει οριστικά!

Χθες το βράδυ,είχα την ευκαιρία να ακούσω τον Yarun Brook,θεωρητικό υποστηρικτή της φιλοσοφίας της Ayn Rand,στην παρουσίαση του βιβλίου του.Ήταν μια μοναδική ευκαιρία να του θέσω τη βασική μου ένσταση απέναντι στη Rand: "ασφαλώς και κάθε άνθρωπος πρέπει να είναι υπεύθυνος για τη ζωή του και την επιδίωξη της ατομικής του ευτυχίας.Αλλά,στη ζωή,υπάρχουν και άνθρωποι που εμφανώς υστερούν: άνθρωποι με σωματικές αναπηρίες,με νοητική υστέρηση,με χρόνιες παθήσεις κ.ο.κ.Απέναντι σ'αυτούς,η Rand προτείνει την εθελοντική ιδιωτική φιλανθρωπία.Είναι ποτέ δυνατόν να οικοδομήσουμε την ανθρώπινη κοινωνία μόνο πάνω σ'αυτή τη συνταγή";

Η απάντησή του ήταν,για τους μεν "λιγότερο έξυπνους" πως υπάρχουν "λιγότερο έξυπνες" απασχολήσεις μέσω των οποίων μπορούν να βιοπορίζονται,για τους δε σωματικά/νοητικά έχοντες αναπηρία πως "δεν είναι πολλοί" και "σε κάθε περίπτωση,μπορεί η ιδωτική πρόνοια να τους φροντίσει"...
Πρόσθεσε δε και κάτι επιπλέον εν είδει ερωτήματος: "ακόμη κι αν υποθέσουμε πως υπάρχει κάποιος που ο Α κρίνει πως χρήζει συνδρομής.Ο Α έχει κάθε δικαίωμα να τον συνδράμει,αλλά βάσει ποιας ηθικής αρχής θα αξιώσει και τη συνδρομή του Β"; Προφανώς,το ερώτημα αποσκοπεί στην αποδόμηση της φιλοσοφίας του κράτους πρόνοιας,μέσω μιας διαδικασίας ανάδειξης κάποιων αυθαίρετων υποθέσεων ("κάποιοι υποθέτουν αυθαίρετα πως κάποιοι άλλοι βρίσκονται εν ανάγκη και,στο όνομα αυτής της αυθαίρετης υπόθεσης,υποχρεώνουν όλους να συνδράμουν,ακόμη και όσους δεν επιθυμούν να το πράξουν: άρα προσβάλλουν την ελευθερία των τελευταίων,οι οποίοι συνδράμουν χωρίς να ερωτηθούν αν το επιθυμούν": αυτή είναι,αν έχω σωστά αντιληφθεί,η σκιαγράφηση της φιλοσοφικής ένστασης)!

Δεν υπήρχε φυσικά χρόνος για επαρκή συζήτηση,αλλά είναι προφανές για μένα,πως η αρχική μου ένσταση διατηρεί την ισχύ της στο ακέραιο!

Κατ'αρχήν,οι σωματικά και νοητικά πάσχοντες δεν είναι επ'ουδενί "λίγοι".Ασφαλώς δεν αποτελούν την πλειοψηφία του πληθυσμού,αλλά υπάγονται και οι δικές τους στατιστικές στο νόμο της διαρκούς αύξησης,όσο αυξάνεται το προσδόκιμο επιβίωσης των ανθρώπων,αλλά και οι ποιοτικές συνιστώσες των ανθρώπινων κοινωνιών!
Με τον όρο "ποιοτικές συνιστώσες" εννοώ φυσικά τη συνεχή καταπολέμηση των νόσων που μαστίζουν την ανθρωπότητα,την εξάλειψή τους ή τον περιορισμό των αρνητικών επιπτώσεών τους στην ποιότητα της ανθρώπινης ζωής.
Ας γίνω λίγο πιο απλός: πριν την εφαρμογή της ινσουλίνης (1922) στη θεραπεία του διαβήτη,οι διαβητικοί ήταν καταδικασμένοι σε πρόωρο θάνατο.Σήμερα-ευτυχώς-οι ίδιοι άνθρωποι ζουν μια σχεδόν φυσιολογική ζωή,χάρη στα θεραπευτικά μέσα που είναι διαθέσιμα,αλλά και στις μεθόδους πρόληψης και αποκατάστασης που εφαρμόζονται.Το τίμημα φυσικά είναι σαφές: το μέσο ετήσιο κόστος θεραπευτικής φροντίδας ενός διαβητικού στην Ελλάδα,έχει υπολογιστεί περίπου στα 1300 ευρώ (φάρμακα,αναλώσιμα,κόστος νοσηλείας,αντιμετώπιση επιπλοκών κλπ).Σήμερα,στη χώρα μας υπάρχουν 1.200.000 διαβητικοί,με τον αριθμό τους σε παγκόσμιο επίπεδο να υπολογίζεται στα 300.000.000 και πρόγνωση να διπλασιαστεί περί το 2030!
Ένας απλός πολλαπλασιασμός μας δίνει 1.560.000.000 ευρώ για την ετήσια υγειονομική κάλυψη μόνο των διαβητικών Ελλήνων!
Φυσικά,καμία σύγχρονη κοινωνία δε διανοείται πως είναι ηθικά αποδεκτή η απόσυρσή της από την υγειονομική κάλυψη των διαβητικών πολιτών της!
Η υγειονομική κάλυψη των πασχόντων από χρόνιες νόσους,είναι μια "ποιοτική συνιστώσα" την οποία οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν κατακτήσει και την οποία έχουν κάθε πρόθεση να διατηρήσουν και να επεκτείνουν.Αν στην εξίσωση προσθέσουμε και τις άλλες νόσους φθοράς (alzheimer,νεφρική ανεπάρκεια,κακοήθειες,καρδιοαναπνευστική ανεπάρκεια κλπ),το κονδύλιο που απαιτείται για την υγειονομική τους κάλυψη εκτοξεύεται σε επίπεδα που καμία εθελοντική ελεημοσύνη,όσο καλή διάθεση κι αν έχει,δεν μπορεί να καλύψει! Για την ακρίβεια,η υγειονομική κάλυψη του πληθυσμού,είναι εφικτή μόνο επί πιστώσει! Μόνο με την προέγκριση πιστώσεων είναι δυνατή η κάλυψη των υγειονομικών αναγκών των πολιτών μιας ανεπτυγμένης Δυτικής κοινωνίας.Ασφαλώς οι πιστωτές θα είναι τα μεγάλα ιδιωτικά και κρατικά funds,αλλά η βασική προϋπόθεση αξιόπιστης λειτουργίας του πιστοληπτικού συστήματος είναι η "ισχύς του συμβολαίου",την οποία μόνο οι οργανωμένες κρατικές συλλογικότητες μπορούν να εγγυηθούν!
Πως μπορεί να ισχύσει το συμβόλαιο ελλείψει μιας ανώτερης αρχής που θα εγγυάται την επιβολή του και θα διαθέτει τα μέσα να το επιβάλλει;
Στην ιστορία,δεν υπάρχει παράδειγμα ανθρώπινης κοινωνίας που να μην είναι δομημένη πάνω σε κάποιες αρχές Πολιτειακής μορφής,με σαφώς καθορισμένο μηχανισμό άσκησης εξουσίας και επιβολής νόμων! Δεν έχει υπάρξει ιστορικά κάποιο άλλο σχήμα κοινωνικής οργάνωσης που να είναι μακροπρόθεσμα λειτουργικό,έξω από τη θεσμικά οργανωμένη πολιτική κοινωνία! Ο τρόπος της θεσμικής οργάνωσης και η μορφή του πολιτεύματος,είναι φυσικά ζήτημα πολιτικής διαβούλευσης,αλλά η παρουσία θεσμικά κατοχυρωμένου μηχανισμού επιβολής των νόμων είναι conditio sine qua non προκειμένου η κοινωνία να λειτουργεί.Αυτό ισχύει είτε μιλάμε για την εποχή των αυτοκρατοριών,είτε για τα σύγχρονα κράτη.Είτε για τις κοινοβουλευτικές δημοκρατίες της Δύσης,είτε για τις ολιγαρχίες ή τα μοναρχικά καθεστώτα του υπόλοιπου σύγχρονου κόσμου.

Για να απλοποιήσω το σκεπτικό μου,δίχως κρατικό μηχανισμό επιβολής των νόμων,κοινωνία δεν υφίσταται,πόσο μάλλον κράτος πρόνοιας ή προνοιακό σύστημα οποιασδήποτε μορφής.
Τη μη-κρατική ή αντι-εξουσιαστική κοινωνική οργάνωση την έχουν δοκιμάσει αρκετές ομάδες ανθρώπων διαχρονικά.Από τις θρησκευτικές μειονότητες των pilgrims και τους ουτοπικούς σοσιαλιστές του 19ου αιώνα,μέχρι τους Boers της Ν.Αφρικής στα τέλη του 19ου αιώνα,τους αναρχικούς της Καταλωνίας στο μεσοπόλεμο,τους Hippies της δεκαετίας του '60 και πάει λέγοντας.
Σε κάθε περίπτωση,το εγχείρημα ήταν βραχύβιο,επειδή αποδείχθηκε μη λειτουργικό.
Συνοψίζοντας,αν επιθυμούμε στοιχειώδη κοινωνική οργάνωση-εντός της οποίας θα υφίσταται και κάποιας μορφής σύστημα κοινωνικής πρόνοιας-είναι απαραίτητο να υπάρχει κράτος και νόμοι,στους οποίους τα άτομα θα υποτάσσονται.Φυσικά,είναι ιδανικό,το κράτος να λειτουργεί σεβόμενο τα ατομικά δικαιώματα των πολιτών και οι νόμοι να εκφράζουν την αρχή του habeas corpus και του απαραβίαστου της ατομικής ιδιοκτησίας,αλλά πάντως κράτος πρέπει να υπάρχει.
Η ακραία ατομικιστική ελευθεριότητα της A.Rand εκτιμώ πως είναι εξίσου ουτοπική,με την αταξική ελευθεριακή κοινωνία των αναρχοκομμουνιστών,τα φαλανστήρια του Fourrier και την Utopia του More.
Εκτός όμως από ουτοπικά,τα κοινωνικά αυτά οράματα,είναι κατά τη γνώμη μου και αποτρόπαια!


Το δεύτερο σκέλος του επιχειρήματος,αυτό περί ηθικής επιλογής,παρουσιάζει εξίσου ενδιαφέρον.
Πράγματι δεν υπάρχει κανενός είδους "ηθικό πρόταγμα" που να επιβάλλει σε κάποιον άνθρωπο να δείξει συμπόνοια απέναντι σε κάποιον άλλον ή να τον συνδράμει για οποιοδήποτε λόγο.
Αν οι ανθρώπινες κοινωνίες απαρτίζονταν από άτομα που απλά συναλλάσσονται για ίδιον όφελος,τότε πέρα από τον ατομικό ωφελιμισμό,καμία άλλη ηθική έννοια δε θα νομιμοποιούνταν να αναπτυχθεί.Συνεπώς η "αλληλεγγύη",ο "ανθρωπισμός",η "αλτρουϊστική ηθική" θα ήταν λογικά άτοπες. Η ίδια μάλιστα η Rand κατακεραυνώνει στα γραπτά της την αλτρουϊστική αντίληψη,ως αντίληψη που αντιστρατεύεται το συμφέρον του ατόμου,ως παρακμιακή ηθική που προτάσσει το συλλογικό έναντι του ατομικού και υποτάσσει τον άνθρωπο στο επίπεδο του μηδενικού που οφείλει να θυσιαστεί για το καλό της συλλογικότητας.
Αλλά οι ανθρώπινες κοινωνίες δεν έχουν -ευτυχώς-αυτή τη μονόπλευρη εικόνα.
Οι άνθρωποι,ακόμη κι όταν συναλλάσσονται για ίδιον όφελος,αναπτύσσουν μια σχέση.Η καθημερινή επανάληψη της συναλλαγής,διευρύνει και εμβαθύνει αυτή τη διαπροσωπική σχέση.Η εμπιστοσύνη που γεννάται από την αξιοπιστία της συναλλαγής,οδηγεί αναπόφευκτα σε μια ηθική αποτίμηση: "επειδή ο Γιώργος με προμηθεύει με ποιοτικά προϊόντα,ο Γιώργος είναι αξιόπιστος"!
Αυτή η αρχική αποτίμηση,εντασσόμενη στο ευρύτερο περιβάλλον και συγκρινόμενη με τη συμπεριφορά άλλων προσώπων,οδηγεί τελικά σε μια ηθική αξιολόγηση: "ο Γιώργος,σε αντίθεση με άλλους,είναι έντιμος άνθρωπος" ή αντίθετα "ο Κώστας,είναι αναξιόπιστος και απατεώνας"!
Η εμπορική συναλλαγή,αναπόφευκτα οδηγεί σε μια ηθική συναλλαγή: οι άνθρωποι συναλλάσσονται και ανταλλάσσουν αξίες.Δεν ανταλλάσσουν μόνο προϊόντα-αυτό είναι μια πολύ στενή αντίληψη της ανταλλαγής-ανταλλάσσουν ακριβώς αξίες.Προβαίνουν σε μία έμπρακτη ηθική επιλογή! Αγοράζω από τον Γιώργο,επειδή τον εμπιστεύομαι και όχι από τον Κώστα επειδή τον θεωρώ αναξιόπιστο! Αντίστροφα,ο Γιώργος με εξυπηρετεί επειδή με εμπιστεύεται ενώ,δεν εξυπηρετεί τον Παύλο ο οποίος είναι κακοπληρωτής (άρα αναξιόπιστος).
Ολόκληρη η αγορά,εμπεριέχει μια ηθική επιλογή: αυτήν της εμπιστοσύνης!
Τι άλλο σημαίνει η αγορά επί πιστώσει και η πιστωτική κάρτα; "Σε εμπιστεύομαι,γι'αυτό και διευκολύνω τη συναλλαγή μας"!
Αν καταρρεύσει η καλή πίστη,καταρρέουν οι συναλλαγές,καταρρέει η ίδια η αγορά!
Ο Hayek επικαλείται τον όρο catallactics από το Αριστοτελικό "καταλλάσσειν"("Ηθικά Νικομάχεια"): ο όρος υποδηλώνει ακριβώς το ηθικό περιεχόμενο της αγοράς και τη συμβολή της στην ηθική ανάδειξη του ανθρώπου.Το "καταλλάσσειν" εμπεριέχει το "συναλλάσεσθαι" αλλά και τις ηθικές του συνέπειες: τη διανθρώπινη εμπιστοσύνη,την καταλλαγή,την κοινωνική ειρήνευση!
Οι άνθρωποι από άτομα δύσπιστα που αλληλοϋποβλέπονται,σταδιακά και σε βάθος χρόνου μετατρέπονται σε πολίτες που συναλλάσσονται με αμοιβαία εμπιστοσύνη και οικοδομούν μια κοινωνία με ηθικό περιεχόμενο!
Η μετατροπή της αγέλης των αγνώστων μεταξύ τους ατόμων,σε κοινωνία με ηθικό περιεχόμενο,είναι μια διεργασία ουσιαστικής αναβάθμισης της ηθικής υπόστασης του ανθρώπου!
Γι'αυτό ο Adam Smith επικαλείται την "common humanity" ως αναγκαίο συστατικό της ανθρώπινης κοινωνίας και ο Hayek αναφέρεται στην "moral tradition" ως απαραίτητο συμπλήρωμα του κοινωνικού ηθικού κώδικα.

Βάσει ποιας ηθικής αρχής θα μεριμνήσω για το άτομο που υποφέρει;
Αν το δω ως "'άτομο",βάσει καμιάς.
Αν το δω ως συμπολίτη,θα επικαλεστώ την αρχή της κοινωνικής ειρήνης.
Αν το δω ως συνάνθρωπο,θα επικαλεστώ την αρχή του ανθρωπισμού.
Βάσει ποιας ηθικής θα μεριμνήσω για τον πάσχοντα;
Αν οι ανθρώπινες κοινωνίες ήταν κενές ηθικού περιεχομένου,βάσει καμιάς.
Αλλά επειδή οι άνθρωποι είναι ηθικά όντα και έχουν δομήσει ηθικές κοινωνίες,μεριμνούν ο ένας για τον άλλον.

Όταν δέχεσαι επίθεση από τρεις κακοποιούς στο δρόμο,η αστυνομία θα παρέμβει για να σε προστατέψει,δίχως να περιμένει να της το ζητήσεις: θα καταργήσει την ελευθερία σου (αφού θα παρέμβει αυθαίρετα) για να σου σώσει τη ζωή! Γιατί; Επειδή ακριβώς η "ηθική παράδοση" (moral tradition) της κοινωνίας μας έχει κατακτήσει αυτήν ακριβώς τη διάσταση,μέσα από αιώνες πείρας και διανθρώπινου "καταλλάσσειν"!
Στο στενά ατομικιστικό σύμπαν της A.Rand,η moral tradition εξοβελίζεται ως "συλλογικό δημιούργημα",το άτομο οφείλει κάθε στιγμή να δηλώσει την επιθυμία του και τελικά,ο άτυχος άνθρωπος πεθαίνει στο δρόμο αβοήθητος,κάτω απ'τα χτυπήματα των κακοποιών...
Ασφαλώς και είναι μεγάλη κατάκτηση η προστασία των δικαιωμάτων του ατόμου!
Αλλά είναι η οργανωμένη κοινωνία που έχει εντάξει τα ατομικά δικαιώματα στην ηθική της παράδοση,εκείνος ο οργανισμός που θα εγγυηθεί την προστασία τους!
Ο κόσμος της Rand είναι μια θεωρητική κατασκευή: αποτελείται από άτομα που επιδιώκουν την ευτυχία μέσα σε ένα σύμπαν κενό ηθικού περιεχομένου! Αλλά η ευτυχία είναι κι αυτή μια ηθική έννοια.Πως μπορεί να πραγματωθεί σε ένα αν-ηθικό σύμπαν;

Οι ενστάσεις μου λοιπόν διατηρούν την ισχύ τους.
Από την άποψη του αγνωστικιστή φιλελεύθερου (Hayek,Friedman,Mises κ.α),τόσο η ηθική λειτουργία της αγοράς,όσο και η ηθική παράδοση της κοινωνίας,με αναγκάζουν να απορρίψω τον αυτοεκπληρούμενο ατομικισμό της A.Rand.
Θα τον απορρίψω όμως και ως χριστιανός φιλελεύθερος (όπως ήταν ο Adam Smith,ο John Locke,ο Frederic Bastiat).
Υπάρχει μια πολύ αξιόπιστη-κατά τη γνώμη μου-ηθική επιταγή που καθιστά δυνατή την ομαλή ανθρώπινη συμβίωση.Αποτελεί ρήση του Ιησού στην επί του όρους ομιλία: "Πάντα οὖν ὅσα ἐὰν θέλητε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, οὕτως καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς· οὗτος γάρ ἐστιν ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται." (Ματθ 7:12)

Η αρχή της αμοιβαιότητας,αλλά και του σεβασμού της ατομικής ελευθερίας,σε μια ρήση πλήρη ηθικού περιεχομένου.Δεν ομνύω στο Θεό της εκδίκησης και των διαταγών,ελπίζω μόνο στο Θεό της αγάπης και της συγγνώμης.


Στο μυθιστόρημα "Ο άρχοντας των μυγών" του Golding,μια ομάδα παιδιών ναυαγεί σε ένα ερημονήσι και σταδιακά εκπίπτουν στη βαρβαρότητα.Ανάμεσά τους,υπάρχει ο Πόρκυ,ο χοντρούλης με τα γυαλιά μυωπίας που πάσχει από άσθμα.Το αδύναμο μέλος της ομάδας,αυτό που χρειάζεται συχνότερα τη συνδρομή των άλλων,είναι και το πρώτο θύμα του εκβαρβαρισμού! Δεν είναι ασφαλώς τυχαίο.Η εξαγρίωση των ανθρώπων,κάθε φορά που συμβαίνει,έχει ως πρώτα της θύματα τους ασθενέστερους εξ αυτών.

Οι άνθρωποι ευτυχώς,δεν είναι νησιά! Καταδικασμένοι να συνυπάρχουν,οφείλουν διαρκώς να βελτιώνουν τους όρους αυτής της συνύπαρξης.Αυτό απαιτεί μια δύσκολη ισορροπία κάθε φορά,ανάμεσα στο σεβασμό της ιδιωτικότητας και στην πραγμάτωση της απαιτούμενης αλληλεγγύης.Η αναζήτηση αυτής της ισορροπίας,είναι από μόνη της,τόσο μια νοητική προσπάθεια,όσο και μια ηθική επιλογή.

Man is no island...


24/4/2015

Η ανθρώπινη δημιουργία

http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-2545442/Happy-birthday-Mac-Apple-celebrates-30-years-groundbreaking-computer.html#v-3101080751001

Πριν λίγους μήνες,η Apple γιόρτασε την 30η επέτειο από τη γέννηση του πρώτου της οικιακού υπολογιστή.
Στα χρόνια που ακολούθησαν,η χρήση των υπολογιστών επεκτάθηκε σε κάθε τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητας,η δε τεχνολογική τους εξέλιξη υπήρξε ιλιγγιώδης!
Σήμερα υπολογιστές υπάρχουν σε κάθε δουλειά ή μάλλον για να το διατυπώσω σωστότερα,καμία δουλειά δεν νοείται χωρίς την παρουσία ηλεκτρονικού υπολογιστή!

Αυτό που χαρακτηρίζει κάθε ανθρώπινο δημιούργημα,είναι η αποτύπωση της ευφυίας του επινοητή του.Κάθε εφεύρεση αποτελεί τεκμήριο της πνευματικότητας του εφευρέτη της.
Αλλά δεν είναι κάθε εφεύρεση το ίδιο σημαντική για τη ζωή των ανθρώπων.
Υπάρχουν πολλές καθημερινές επινοήσεις που βελτιώνουν τις δεξιότητες ή την παραγωγικότητα σε έναν τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητας.Χρήσιμες αναμφίβολα,αλλά περιορισμένης χρηστικότητας και εξειδικευμένου ενδιαφέροντος.
Ένα σύγχρονο γρανάζι που μειώνει την κατανάλωση ενέργειας ενός ηλεκτρικού ψυγείου,είναι ασφαλώς πρόοδος,ακόμη κι αν τελικά ενδιαφέρει το τμήμα εκείνο της ανθρωπότητας που είναι σε θέση να χρησιμοποιεί ηλεκτρικά ψυγεία.
Ένα οδοντικό εμφύτευμα από υλικά με καλύτερα ποιοτικά χαρακτηριστικά,ενδιαφέρει ασφαλώς τους οδοντίατρους και μεσοπρόθεσμα έχει απήχηση στη στοματική υγεία εκατομμυρίων ανθρώπων,σίγουρα περισσότερων από όσους χρησιμοποιούν ηλεκτρικά ψυγεία.Με αυτή την έννοια,είναι μια επινόηση άλλης τάξης ή για την ακρίβεια μεγαλύτερης κλίμακας.
Αλλά μία επινόηση που έχει τέτοιες δυνατότητες,ώστε να προάγει κάθε τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητας,είτε πρόκειται για παραγωγική εργασία,είτε για ψυχαγωγία,είτε για καλλιτεχνική ή λογοτεχνική παραγωγή,κάνει κάτι πολύ περισσότερο από μια παροδική τεχνική βελτίωση: αλλάζει την ανθρώπινη ζωή!

Είναι δε χαρακτηριστικό των μεγαλοφυών επινοήσεων πως,πολλοί λίγοι είναι σε θέση να εκτιμήσουν εξ αρχής τις δυνατότητές τους! Η μεγαλοφυία των δημιουργών τους,υπερβαίνει την αντιληπτική ικανότητα του μέσου ανθρώπου! Όταν ο πρώτος "mac" βγήκε στην παραγωγή,ελάχιστοι συνειδητοποίησαν πως πρόκειται για μια κατασκευή που,σε λιγότερο από τρεις δεκαετίες,θα άλλαζε τη ζωή μας: τον τρόπο που εργαζόμαστε,πληροφορούμαστε,διασκεδάζουμε,επιμορφωνόμαστε,κοινωνικοποιούμαστε,φλερτάρουμε,ονειρευόμαστε...
Εκατομμύρια άνθρωποι σήμερα,μέσα απ'τους οικιακούς Η/Υ κάνουν όλα τα παραπάνω και ακόμη περισσότερα.Αρκετές χιλιάδες εργάζονται αποκλειστικά μέσω Η/Υ.Η κοινωνία και ό'τι τη συνθέτει (εργασιακές σχέσεις,επικοινωνία,ενημέρωση,ψυχαγωγία,διακίνηση ιδεών κλπ) έχουν ριζικά μεταβληθεί μέσα απ'τους Η/Υ και συνεχίζουν να εξελίσσονται μαζί τους!

Οι άνθρωποι λοιπόν που επινόησαν τον πρώτο οικιακό υπολογιστή,πριν από τριάντα χρόνια,ο Steve Jobs και οι συνεργάτες του υπήρξαν πραγματικοί επινοητές (Innovators) κάτι περισσότερο από απλοί εφευρέτες,αληθινοί πρωτοπόροι που άλλαξαν τη ζωή μας!

Το ερώτημα που άμεσα ακολουθεί,μετά απ'αυτή τη διαπίστωση,είναι "άραγε προς το καλύτερο"?
Απαντώ απερίφραστα "Ναι"!
Πάντοτε μια νέα επινόηση διανύει μερικά στάδια μέχρις ότου καθιερωθεί: απορία,δυσπιστία,απόπειρα εξοικείωσης,αποδοχή,θαυμασμός,ενθουσιασμός!

Προσωπικά,ανήκω στη γενιά που συνάντησε τους υπολογιστές λίγο πριν τα τριάντα.Σε μια ηλικία στην οποία η προσαρμοστικές δυνατότητες είναι ακόμη υψηλές.Άρχισα τα πρώτα μαθήματα και αμέσως αντιλήφθηκα το νέο σύμπαν που ανοίγεται στο διαδίκτυο.Στην πορεία εξοικειώθηκα με την καθημερινή χρήση,στο βαθμό που απαιτούν οι ανάγκες μου.Προφανώς,αν η δουλειά μου ή η καθημερινότητα απαιτήσουν περαιτέρω χρήση του υπολογιστή,θα σπεύσω να την υιοθετήσω.Δεν έγινα ποτέ computer freak ή hacker,αλλά δε χρειάζομαι κάτι τέτοιο.Εργάζομαι,πληροφορούμαι,επικοινωνώ,διασκεδάζω,ενημερώνομαι,εκφράζομαι μέσα από τα δίκτυα και το blog μου,αγοράζω βιβλία απ'το Amazon που στην Ελλάδα ήταν αμετάφραστα για δεκαετίες ή δεν πρόκειται καν να μεταφραστούν,ή απλά σερφάρω εξερευνώντας το θαυμαστό καινούργιο σύμπαν του κυβερνοχώρου.
Τολμώ να πω πως,το μεγαλύτερο εμπόδιο που προσωπικά συνάντησα στη σχέση μου με το νέο αυτό κόσμο,ήταν η νοοτροπία που κουβαλούσα απ'την ακαδημαϊκή μου θητεία και η έμφυτη ροπή της φύσης μου προς την μακαριότητα της αδράνειας.

Είμαι κι εγώ ένας τυπικός εκπρόσωπος της γενιάς μου.
Μεγάλωσα με στερεότυπα καλά εμπεδωμένα στο μυαλό μου.Είχα λίγο-πολύ σκιαγραφήσει μια ιδεατή προσωπική εξέλιξη που εδράζονταν στο γόητρο του πτυχίου μου.Θαρρούσα πως η κτήση του και μόνο θα μου εξασφάλιζε έναν άνετο βιοπορισμό.Δεκαετίες κοινωνικών και ακαδημαϊκών στεροτύπων,αυτή την αντίληψη μου είχαν διαμορφώσει.
Όταν κλήθηκα ξαφνικά να διαχειριστώ την κατάρρευσή τους,είδα το "κομπιούτερ" σαν τον εκπρόσωπο των νέων δεδομένων που αμφισβητούσαν όλα όσα είχα ελπίσει ως τότε.
Διένυσα κι εγώ την αναμενόμενη πορεία ψυχικής προσαρμογής: εχθρότητα,απόρριψη,αρνητισμός,περιφρόνηση,κόπωση,αποδοχή,ενθουσιασμός!
Πρέπει να παραδεχτώ πως,όλο το οικοδόμημα της Ελληνικής κοινωνίας,καλλιεργούσε στους πολίτες ψευδαισθήσεις "ασφαλούς πορείας"."Μόλις τελειώσεις αυτό,μετά καθάρισες","μόλις μπεις εκεί,μετά άραξες",αυτές ήταν οι φράσεις-κλισέ με τις οποίες μας μεγάλωσαν και τις οποίες το Πανεπιστήμιο,αντί να θέσει υπό αμφισβήτηση,τις ενθάρρυνε ως αυτονόητες!

Απέναντι σ'αυτόν τον κοινωνικό και ακαδημαϊκό συντηρητισμό,ο οποίος απαντά στην προαιώνια ανάγκη του ανθρώπου για ασφάλεια,το πνεύμα των innovators φαντάζει απόκοσμο.Θεωρούνται ιδιόρρυθμοι στην καλύτερη εκδοχή ή συνηθέστερα απλά τρελοί!
Η πικρή αλήθεια είναι πως για κάθε έναν Steve Jobs που προκύπτει,εκατοντάδες ή χιλιάδες άλλοι άφησαν το όραμά τους ανολοκλήρωτο.Είτε επειδή κάτι έλειπε σε επίπεδο έμπνευσης,είτε επειδή ο σχεδιασμός ήταν λάθος,είτε επειδή ανεπαρκούσε η χρηματοδότηση,είτε επειδή οι άλλες πτυχές της προσωπικότητάς τους ήταν πιο αυτοκαταστροφικές,είτε,είτε...Ο κάθε άνθρωπος έχει την ιστορία του.
Νομίζω ο Edison είχε πει,όταν επινόησε τον ηλεκτρικό λαμπτήρα "ήταν το 100ο επιτυχημένο πείραμα,μετά από 99 αποτυχημένες προσπάθειες".Σ'αυτή τη φράση κρύβεται το νόημα της ανθρώπινης εξέλιξης.

Η σημασία των innovators,των δημιουργών θα έλεγα,είναι πολύ μεγαλύτερη από τη συνεισφορά τους στην προώθηση της ανθρώπινης τεχνολογίας.Είναι απολύτως αναγκαία η ύπαρξη αυτών των ανθρώπων,προκειμένου να υπάρχει κοινωνική εξέλιξη!
Ας αποσαφηνίσω τι εννοώ: σε μια ζωντανή κοινωνία,στην οποία κατ'ανάγκην υπάρχει οικονομία της αγοράς και ελεύθερος ανταγωνισμός,είναι υπαρκτή η τάση της συσσώρευσης κεφαλαίου σε ένα μικρό αριθμό μεγάλων επιχειρήσεων.Αυτό,το διέγνωσε ορθά ο Μαρξ πριν από δυο αιώνες.Εκείνο που αποτρέπει τη δημιουργία μονοπωλίων,δεν είναι τίποτε άλλο απ'την ικανότητα των ανθρώπων να επινοούν διαρκώς και-συνεπώς-να δημιουργούν διαρκώς νέους τομείς προσέλκυσης δραστηριοτήτων και κεφαλαίων.Η διαδικασία της διαρκούς εξειδίκευσης,που προκύπτει απ'τον εγγενή στον καπιταλισμό καταμερισμό εργασίας, οδηγεί αναπόφευκτα σε νέες επινοήσεις.Από την απλή βελτίωση της τεχνικής σε μια γραμμή παραγωγής,μέχρι το εντελώς νέο δημιούργημα που δεν αντιστοιχεί σε τίποτε από ό'τι προϋπάρχει.
Αν για κάποιο λόγο,εκλείψουν οι δημιουργοί,η εξέλιξη επιβραδύνεται,το κεφάλαιο τείνει να συσσωρεύεται σε ολοένα και λιγότερους παραγωγούς,ο ανταγωνισμός εκλείπει,προοδευτικά δημιουργούνται συνθήκες κοινωνικής στασιμότητας,συσσώρευσης της οικονομικής ισχύος σε λίγους,υλοποιείται ένα ιδιόρρυθμο ολιγαρχικό καθεστώς.
Σπεύδω να επισημάνω πως,καμία πολιτική ρύθμιση,κανένας θεσμός,δεν αποτρέπει ικανοποιητικά μια τέτοια διαδικασία παρακμής αφού,η διαπλοκή πολιτικής και οικονομικής εξουσίας,μπορεί εύκολα να καταστήσει οποιαδήποτε ασφαλιστική δικλείδα ανενεργή.
Τι μένει λοιπόν για να ελπίζουμε? Μα,αυτό που είχαμε πάντοτε,αυτό που κατόρθωσε να μας βγάλει απ'τα σπήλαια και να μας οδηγήσει στον πολιτισμό: το ανθρώπινο μυαλό και οι δημιουργίες του!

Χρειαζόμαστε λοιπόν δημιουργούς.
Ακριβέστερα,πρέπει να παράγουμε δημιουργούς.Κι αφού τα χαρακτηριστικά παραγωγής ενός δημιουργού μας είναι άγνωστα,αφού δεν υπάρχει συνταγή για να φτιάξουμε ιδιοφυίες,πρέπει να διευκολύνουμε την ανάδυσή τους!
Πως μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο?
Μα,με την ενθάρρυνση της δημιουργικής σκέψης στο σχολείο και την επαφή του Πανεπιστημίου με την αγορά και την επιχειρηματικότητα!
Ο φοιτητής του Πολυτεχνείο,χρειάζεται απτά πεδία εφαρμογών για να ξεδιπλώσει το δημιουργικό του χάρισμα: ποια άλλα υπάρχουν καλύτερα από τα δεδομένα των επιχειρήσεων?
Ποια άλλη πρακτική εφαρμογή προσφορότερη έχουμε,απ'την καθημερινή παραγωγή?
Σε ποια άλλα προϊόντα θα πειραματιστούμε,αν όχι στα προϊόντα που παράγουν οι επιχειρήσεις και μας περιβάλλουν?
Τεχνικές παραγωγής,μέθοδοι,υλικά και βελτιώσεις,πειραματισμοί σε νέες διαδικασίες,νέα υλικά,νέες εφαρμογές,όλα αυτά πρέπει να υλοποιούνται πάνω στα δεδομένα του πραγματικού κόσμου.
Έτσι θα έχουμε εφαρμογές όχι μόνο σε real time αλλά και σε real data!

Σύνδεση λοιπών του Πανεπιστημίου με την αγορά!
Από τη θεωρητική εχθρότητα απέναντι στο επιχειρείν,που καλλιέργησαν δεκαετίες ακαδημαϊκών προκαταλήψεων προς ό'τι συνιστά την επιχειρηματικότητα και τους επιχειρηματίες,να περάσουμε στην αναγκαία συναντίληψη.Οι επιχειρήσεις βελτιώνουν τη ζωή μας,η παραγωγή προϊόντων και αγαθών είναι προϋπόθεση για την ανθρώπινη επιβίωση.Η ακαδημαϊκή κοινότητα μπορεί να συμβάλλει στη βελτίωση της ανθρώπινης παραγωγικότητας,ενθαρρύνοντας τους δημιουργούς.
Και ταυτόχρονα,να διασφαλίσει-μέσω της ύπαρξης δημιουργών-την εξέλιξη της ανθρώπινης κοινωνίας σε συνθήκες ελευθερίας!
Το διακύβευμα είναι πολύ σημαντικότερο απ'όσο εκ πρώτης όψης φαίνεται.
Αν μπορούσα να το συμπτύξω σε ένα σύνθημα θα ήταν το "όταν παράγεις κάτι νέο προς γενική χρήση,προάγεις την ανθρώπινη ελευθερία"!
Θα πει κανείς "μα αυτό,είναι η ελευθερία; η δυνατότητα να καταναλώνουμε και να επιλέγουμε προϊόντα και υπηρεσίες";
Ασφαλώς όχι.Η ελευθερία είναι πολύ ευρύτερη έννοια.Αλλά δεν μπορεί να υλοποιηθεί,αν δεν υπάρχει μια κοινωνία ελεύθερης επιλογής προϊόντων και αγαθών!
Η ελεύθερη αγορά,δεν είναι συνθήκη από μόνη της ικανή,αλλά είναι συνθήκη απολύτως αναγκαία για την πολιτική ελευθερία.Κάθε τι άλλο μπορούμε να το συζητήσουμε.Αλλά η ανοιχτή κοινωνία,είναι η κοινωνία του ελεύθερου ανταγωνισμού.

Για όλα αυτά,έχουμε απόλυτη ανάγκη τους δημιουργούς και τις εμπνεύσεις τους και οφείλουμε να δημιουργήσουμε ένα ακαδημαϊκό περιβάλλον που να ενθαρρύνει διαρκώς την ελεύθερη έκφρασή τους.

11/4/2014

Τοτέμ και ταμπού

Ο τίτλος προέρχεται από το ομώνυμο έργο του Freud. Ο μεγάλος Βιεννέζος ψυχαναλυτής,περιγράφει το ρόλο που έχουν τα τοτέμ στο συλλογικό υποσυνείδητο,ως στοιχεία εκπροσώπησης της ιερότητας.Ταυτόχρονα,κάθε απόπειρα απαξίωσης ενός τοτέμ,θεωρείται από την κοινωνία ηθικά απαγορευμένη,συνιστά δηλαδή ένα ταμπού! Κάθε τοτέμ εξ ορισμού συνοδεύεται από το ταμπού της αμφισβήτησής του.
Σε κάθε κοινωνία και σε κάθε εποχή,υπάρχουν τοτέμ και ταμπού.
Βέβαια,το φαινόμενο είναι πιο συνηθισμένο σε κοινωνίες και εποχές στις οποίες κυριαρχεί η πρόσληψη του κόσμου με όρους υπερφυσικούς παρά επιστημονικούς.
Η επιστημονική σκέψη προάγει την απομαγικοποίηση του κόσμου,ο Λόγος (ratio) συμβάλλει στην έκλειψη της πρόληψης ή τουλάχιστον καθιστά αναγκαία την επιβεβαίωσή της πριν την κάνει αποδεκτή! Θέτει κάθε τοτέμ υπό την κρίση του νοούντος υποκειμένου και αμφισβητεί την άνωθεν επιβολή της "αλήθειάς του".
 Με λίγα λόγια,όσο προχωρά η επιστημονική σκέψη,τόσο υποχωρούν τα τοτέμ και τα ταμπού!
Αυτό δε σημαίνει υποχρεωτικά πως υποχωρεί το θρησκευτικό αίσθημα,τούτο συνιστά μια πιθανή αλλά δευτερεύουσα συνέπεια.
Αυτό που προσβάλλεται αποφασιστικά είναι η δεισιδαιμονία,η πίστη σε μη προσεγγίσιμες από τη λογική έννοιες.
Ακόμη περισσότερο,αναιρείται πλήρως,απονομιμοποιείται ηθικά,κάθε απόπειρα άνωθεν επιβολής τους (από το ιερατείο ή το κράτος).
Και βέβαια,παύουν τα τοτέμ να αποτελούν αντικείμενα δέους,ο άνθρωπος τα φέρνει στα μέτρα του,τα ερευνά με τη λογική του,αποδομεί την εξουσία τους με το χιούμορ του.

Αυτά βέβαια,ισχύουν σε κοινωνίες όπου ιστορικά η αμφισβήτηση της αυθεντίας (του ιερατείου ή της κοσμικής εξουσίας) έχει συντελεστεί.
Στο δυτικό κόσμο δηλαδή,στον οποίο η μεν Μεταρρύθμιση αμφισβήτησε το τοτέμ του Παπικού αλάθητου,ο δε Διαφωτισμός το τοτέμ του ελέω Θεού Βασιλιά/Κυβερνήτη.
Τα δυο πνευματικά κινήματα συνδέονται,δε θα μπορούσε να υπάρξει Διαφωτισμός χωρίς Μεταρρύθμιση και χωρίς τον ουμανισμό της Αναγέννησης που έθεσε τον άνθρωπο στο επίκεντρο του οντολογικού προβληματισμού.
Στην Ελληνική κοινωνία δυστυχώς δε βιώσαμε Μεταρρύθμιση ενώ και ο Διαφωτισμός έμεινε στου δρόμου τα μισά.
Έτσι,δεν προκαλεί κατάπληξη πως,το ισχυρότερο τοτέμ της κοινωνίας μας,με συμβολική ισχύ που διαπερνά οριζόντια όλες τις πολιτικές παρατάξεις και τις εκδηλώσεις κοινωνικής συλλογικότητας (συνδικάτα,σωματεία,σχολεία,σώματα ασφαλείας κλπ),είναι το εκκλησιαστικό ιερατείο!

Στα μαθητικά μου χρόνια,έτυχε να περάσω από το εκκλησιαστικό κατηχητικό.Θυμάμαι κάποια φορά,με αφορμή ένα συνέδριο των μαρτύρων του Ιεχωβά στην πόλη,το κήρυγμα του παπά.Για να ακριβολογώ,δε θυμάμαι επακριβώς τα λόγια,αλλά ανακαλώ με πραγματική ντροπή το αποτέλεσμα: περνώντας απ'τον κινηματογράφο όπου διεξάγονταν το συνέδριο,ως "οργισμένα χριστιανόπουλα" που βλέπαμε τους "εχθρούς της πίστης μας",πετάξαμε ντομάτες στους συνέδρους και φύγαμε τρέχοντας...
Ο λόγος του κατηχητικού,ήταν λόγος μισαλλοδοξίας.Καμία ανοχή στον ετερόδοξο ή στον αγνωστικιστή,παντού ενεδρεύοντες εχθροί που "ζητούν την ψυχή μας",στρατιωτική εγρήγορση και εμβατήρια που μας εμψύχωναν να ριχτούμε "στον αγώνα τον καλό".
Καμία προσέγγιση του θρησκευτικού φαινομένου με όρους επιστημονικής αμφιβολίας,παρά μόνο "άνωθεν βεβαιότητες",άρνηση της θεωρίας της εξέλιξης (!),δεισιδαιμονίες,προλήψεις και μίσος για κάθε τι που διέφερε.
Δυστυχώς,αυτή είναι η κυρίαρχη λογική του μηνύματος που εκπέμπει το ιερατείο.
Πλήθος παραδειγμάτων την επιβεβαιώνει: από τον πόλεμο στον "πολιτικό γάμο" ,την εναντίωση "στις αμβλώσεις",την άρνηση φορολόγησης της περιουσίας του,την εμπλοκή σε ζητήματα εθνικιστικών διενέξεων ("Μακεδονικό","Ελληνοτουρκικές σχέσεις",παλαιότερα ζήτημα επανάκτησης της Β.Ηπείρου κ.ο.κ),τη λογοκρισία βιβλίων ή κινηματογραφικών/θεατρικών έργων,τη διαμάχη για την αναγραφή του θρησκεύματος στις ταυτότητες,την ποικιλότροπη παρέμβαση στην πολιτική ζωή κ.α.

Απέναντι σ'αυτή την πρακτική,η Ελληνική Πολιτεία ακολουθεί πολιτική κατευνασμού ή υποταγής!
Υποδέχεται το "άγιο φως" με τιμές αρχηγού κράτους (!),εξακολουθεί να προβλέπει Συνταγματικά "επικρατούσα θρησκεία" (αντί ανεξιθρησκείας),αποφεύγει κάθε παρέμβαση στην εκκλησιαστική περιουσία (είναι χαρακτηριστικό πως το μισθολόγιο των ιερέων έχει παραμείνει αμείωτο ενώ κάθε άλλη επαγγελματική ομάδα έχει πληγεί απ'την οικονομική κρίση)!

Ο Χ.Γιανναράς,στο βιβλίο "Ορθοδοξία και Δύση στη Νεώτερη Ελλάδα" πρότεινε μια εύλογη εξήγηση για την πολιτική ισχύ του ιερατείου: στη μετεμφυλιακή Ελλάδα,τα εκκλησιαστικά κατηχητικά υπήρξαν το προπαγανδιστικό αντίβαρο στην αριστερά.
Και πράγματι,κατηχητικό και ΚΝΕ μοιάζουν σε επίπεδο οργάνωσης και προπαγάνδας,σα δυο σταγόνες νερό.Αναζητούν και οι δυο το δικό τους Μεσσία,κατακεραυνώνουν και οι δυο υπαρκτούς εχθρούς και κατασκευάζουν ανύπαρκτους,είναι χώροι αδιαλλαξίας,μισαλλοδοξίας και εχθρεύονται πολύ περισσότερο τους "αιρετικούς" από τους "ετερόδοξους"...
Η αριστερά στρατολογούσε μέλη με τις κομματικές νεολαίες της και η δεξιά-ελλείψει οργάνωσης-με τα εκκλησιαστικά κατηχητικά!
Γι'αυτό και παραδοσιακά,το εκκλησιαστικό ιερατείο ήταν πολιτικά προσανατολισμένο στη δεξιά (με αποκορύφωμα την επταετία της δικτατορίας).

Η ερμηνεία του Γιανναρά υπήρξε επαρκής μέχρι να ξεσπάσει η οικονομική κρίση του 2010.
Σήμερα,οι παλιές συμμαχίες έχουν ξεπεραστεί.Νέες αναζητήσεις εν μέσω γενικευμένης κρίσης,έχουν σαρώσει τους παλιούς διαχωρισμούς.Το μόνο που παραμένει άφθαρτο ως προς την ισχύ του,είναι το τοτέμ του ιερατείου.
Γι'αυτό άλλωστε και ο πρώην(?) άθεος αρχηγός του αριστερού ΣΥΡΙΖΑ δε δίστασε πρόσφατα να ασπαστεί το σύμβολο της χριστιανικής πίστης.

Το ιερατείο λοιπόν είναι το μεγάλο μας τοτέμ!
Κανείς δε διανοείται να το αγγίξει -είναι ταμπού!
Ακόμη και άνθρωποι κατά τεκμήριο ανώτατης μόρφωσης,μπροστά στο ιερατείο αποφεύγουν κάθε κριτική!
Και φυσικά,ούτε λόγος για αστεϊσμούς: "δεν παίζουμε με τα θεία".
Πρόσφατα,ανάρτησα σε ιατρική σελίδα ένα βίντεο απροκάλυπτης δεισιδαιμονίας και παιδαριώδους συλλογιστικής: ιερέας προσπαθούσε να πείσει το ποίμνιο για τη "δαιμονική φύση" ενός παιδικού παιχνιδιού! Ο σκοπός της ανάρτησής μου ήταν χιουμοριστικός.Φευ! Πολλοί συναισθάνθηκαν πως κινδυνεύει η θρησκεία από αυτή τη διακωμώδηση!
Πρόκειται για ενδιαφέρουσα διαστροφή της κριτικής αντίληψης: δεν υπονομεύει τη θρησκευτική πίστη η δεισιδαιμονία ή η προκατάληψη,αλλά η διακωμώδησή τους!
Το τοτέμ έχει τόσο ισχυρό ταμπού που "απαγορεύεται" σχεδόν η ενασχόληση με αυτό ως υβριστική!

Προσωπικά,ευθυμώ με κάτι τέτοια.Και ευθυμώ ως χριστιανός και όχι ως αγνωστικιστής.Αλλά χριστιανός που αμφισβητεί,ερευνά.αμφιβάλλει και έχει απόλυτη επίγνωση των ορίων της γνώσης,αλλά και των μορφών της δεισιδαιμονίας.
Το ο'τι αδυνατώ να απαντήσω κάθε μεταφυσικό ερώτημα,δε σημαίνει πως πρέπει να παραδοθώ σε κάθε παιδαριώδη ανοησία!
Όσο θαυμάζω τον πατέρα Φιλόθεο Φάρο και τους αντίστοιχους μορφωμένους ιερείς,όσο σέβομαι τον αγράμματο αλλά μεγαλόθυμο και ανεκτικό παπά του χωριού,άλλο τόσο περιφρονώ τις μισαλλόδοξες ανοησίες ιερέων και επισκόπων που αποπειρώνται να εκφοβίσουν τους ανθρώπους ή να τους στρέψουν σε αλληλοσπαραγμό.

Και φυσικά,δεν πιστεύω σε θεό-τοτέμ,ούτε σε θεό-τιμωρό κι εκδικητή.
Ακόμη κι αν υπάρχει τέτοιος,δε με αφορά,δε μ'ενδιαφέρει.
Μόνο ο θεός της αγάπης και της συγγνώμης απαντά στην υπαρξιακή μου αγωνία.
Αυτόν αναζητώ,μακριά από τοτέμ,υπερβαίνοντας κάθε ταμπού,αληθινά ελεύθερος...

Ή για να χρησιμοποιήσω μια φράση του Meister Eckhart
"προτιμώ την κόλαση με τον Ιησού
παρά τον παράδεισο χωρίς Αυτόν"!

Και φυσικά,σέβομαι το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να έχει το δικό του θεό ή κανέναν θεό...

19/9/2013

ΥΓ Δείτε και το "βλάσφημο βίντεο να ευθυμήσετε
http://youtu.be/0f53yTzp9Vg

Ευθανασία και ιατρική

"Στη ζωή υπάρχουν πράγματα που λέγονται και δε γίνονται και άλλα που γίνονται και δε λέγονται"
                                                                                                     (λαϊκό ρητό)





Όταν ήμουν ειδικευόμενος,θυμάμαι μια μέρα σε μονόκλινο θάλαμο μια νέα ασθενή.Ήταν μια ηλικιωμένη γυναίκα με βαριά εγκεφαλοπάθεια λόγω προχωρημένης αρτηριοσκλήρωσης και πολλαπλών εγκεφαλικών επεισοδίων.Είχε περιέλθει σ'αυτό που οι γιατροί αποκαλούμε "φυτική κατάσταση" (vegetative state),μια μάλλον πετυχημένη περιγραφή ενός ανθρώπου στερημένου από τις ζωικές λειτουργίες του (κίνηση,ομιλία,κατάποση κλπ),ο οποίος απλώς ανέπνεε και διατηρούνταν στη ζωή χάρις στο βασικό του μεταβολισμό που του εξασφάλιζε την αναγκαία ενέργεια (παρόλο που,σε αντίθεση με τα φυτά,δεν μπορούσε βέβαια να φωτοσυνθέσει).Ο λαός αυτό το λέει "φυτό",χωρίς περιττούς εξωραϊσμούς...
Ο διευθυντής της κλινικής (παλιά καραβάνα του ΕΣΥ) μόλις την είδε,απαίτησε-δικαιολογημένα- να μάθει το λόγο της νοσηλείας της.Η απάντηση ήταν εύλογη:"είναι η μητέρα του Διοκητή του Νοσοκομείου",οπότε κάθε περαιτέρω διατύπωση περίσσευε!
Προς τιμήν του,όμως,έδωσε σαφείς οδηγίες:"καμία εργαστηριακή εξέταση,καμία αιμοληψία,καμία απεικονιστική εξέταση (ακτινογραφίες,υπέρηχοι κλπ) και για αγωγή ένας ορός το 24ωρο"!

Αρχικά,το φαινόμενο μας ξένισε,όσο όμως περνούσαν οι μέρες,αρχίσαμε να μπαίνουμε στο νόημα.
Ο Διοικητής του Νοσοκομείου λοιπόν,κλασικό κομματόσκυλο που διορίστηκε με διαδικασίες επίδειξης κομματικών παρασήμων σε θέση παχυλής μηνιαίας αποζημίωσης,αποφάσισε να χρησιμοποιήσει τις δομές του ΕΣΥ για να "παρκάρει" (η ακριβής λέξη που χρησιμοποιούσαμε) τη μητέρα του η οποία φυσικά τελούσε υπό ανίατη κατάσταση.
"Ανθρωπιστική ενέργεια" θα έλεγε κάποιος,αλλά αμέσως ξεπροβάλλουν δεκάδες ενστάσεις:
-πόσο ανθρωπιστικό είναι να καταλαμβάνεις κλίνη που θα μπορούσε να χρησιμεύσει για τη νοσηλεία και αποθεραπεία ενός αρρώστου,με έναν άνθρωπο που δεν επιδέχεται θεραπείας?
-πόσο έντιμο είναι να χρησιμοποιείς την εξουσία της θέσης σου για να επιβαρύνεις το κοινωνικό σύνολο με το κόστος νοσηλείας ενός ανθρώπου που δεν μπορεί να θεραπευτεί?
-πόσο δίκαιο είναι να επιβάλλεις την κατ'εξαίρεση νοσηλεία ενός ανίατου ασθενούς,τη στιγμή που δεκάδες άλλοι ιάσιμοι "βολεύονται" στα ράτζα ή δε βρίσκουν κρεβάτι?
Τα ερωτήματα μπορούν να συνεχιστούν...

"Μα τί να κάνει,να την αφήσει αβοήθητη,γίνονται και θαύματα καμιά φορά",ακούγεται η δεύτερη ένσταση.
Υποθέτω πως μπορεί να τη φροντίσει στο σπίτι,με δικά του έξοδα (δε χρειάζονται άλλωστε πολλά) και να αναμείνει το πιθανό θαύμα να συντελεστεί κατ'οίκον! Αν πρόκειται να γίνει θαύμα,δε θα το εμποδίσει η τοπογραφία...

"Εντάξει,αλλά μπορεί να την έβαλε για λίγες μέρες μέχρι να δει μήπως υπάρξει καμιά βελτίωση",ακούγεται το τρίτο επιχείρημα.
Η ασθενής παρέμεινε έξι (6) μήνες νοσηλευόμενη στην κλινική! Μάλιστα,επειδή υπήρχε τότε νόμος που απαιτούσε εκτεταμένες διατυπώσεις για την νοσηλεία πέραν του εξαμήνου,η λύση δόθηκε με κλασικό νεοελληνικό στυλ: η άρρωστη "διεκομίσθη" λίγο πριν συμπληρώσει εξάμηνο,σε διπλανή κλινική (καρδιολογική) με ψευδή αιτιολογία,παρέμεινε δυο μέρες και..."επαναδιεκομίσθη" στην παθολογική! Ο δόλος του ενδιαφερόμενου,είναι νομίζω προφανής!

Μπροστά σ'αυτή τη φαρσοκωμωδία,η αντίληψη του γερο-διευθυντή μου,άρχισε να νομιμοποιείται πλήρως στη συνείδησή μου.Απέναντι στην αυθαίρετη επιβολή ασθενούς "εκ της διοικήσεως",ο ιατρός αρνήθηκε-και μπράβο του!-να υποκριθεί το θεράποντα.Ένας ορός το 24ωρο,δε συνιστά φυσικά θεραπευτική αγωγή.Συνιστά παθητική ευθανασία! Αυτό σημαίνει πως,ο γιατρός δεν προβαίνει σε ενέργειες άμεσης επίσπευσης του θανάτου (ενεργητική ευθανασία),αλλά δεν κάνει και τίποτε ουσιαστικό για να επιβραδύνει την έλευσή του.Και το πράττει αυτό,όντας απολύτως πεπεισμένος πως βρίσκεται μπροστά σε έναν άνθρωπο καταδικασμένο,για τον οποίο καμία θεραπευτική παρέμβαση δε μεταβάλλει τα κλινικά δεδομένα.

Έχω επιβεβαιώσει από συζητήσεις μου με συναδέλφους,πως η πρακτική της παθητικής ευθανασίας,ήταν ευρύτατα διαδεδομένη σε αντίστοιχες περιπτώσεις.Μάλιστα σε πολλούς τέτοιους ασθενείς γίνονταν αιμοληψίες για εκπαιδευτικούς κυρίως σκοπούς (για "να μάθουν" οι γιατροί).Ο διευθυντής μου,προς τιμήν του,τις είχε απαγορέψει!

Ποιά θέση μπορεί να πάρει ο γιατρός απέναντι στην ευθανασία?
Η απάντηση δίνεται,αφού πρώτα ο γιατρός ξεκαθαρίσει τη στάση του απέναντι στο θάνατο.
Κι εδώ,καταδυόμαστε στο απόλυτο μυστήριο της ύπαρξης που θα απασχολεί στο διηνεκές το ανθρώπινο πνεύμα σε κάθε του έκφραση: οντολογική φιλοσοφία,θρησκείες και μεταφυσικά δόγματα,ψυχολογία και κοινωνικές επιστήμες,συστήματα ηθικής,θεωρίες ερμηνείας του κόσμου από πλευράς θετικών επιστημών κ.α...
Από τη στάση του γιατρού μπροστά στο θάνατο,εξαρτάται και η θέση του στο ζήτημα της ευθανασίας.
Και βέβαια,η θέση αυτή,δεν μπορεί παρά να είναι απόλυτα εξατομικευμένη,απόλυτα προσωπική.
Κανένας "ιατρικός σύλλογος",καμία "παγκόσμια οργάνωση υγείας",κανένα "υπουργείο υγείας" δεν μπορεί να την καθορίσει.Καμία γραφειοκρατική "οδηγία" δεν μπορεί να διεκδικήσει ισχύ απέναντι στο ζήτημα αυτό.
Προφανώς,το ερώτημα είναι απαιτητικό για κάθε γιατρό.

Συνηθέστατα,πολλοί γιατροί αποφεύγουν να τοποθετηθούν.Προτιμούν την ψευδαίσθηση της παντοτινής ελπίδας που "πεθαίνει τελευταία" και οχυρώνονται πίσω από ανθρωπιστικές διακηρύξεις που "επιβάλλουν"τη συνέχιση κάθε θεραπευτικής προσπάθειας.
Προσωπικά,δεν ανήκω σ'αυτούς.
Χρέος νομίζω του γιατρού,δεν είναι μόνο να επιλέγει και να εφαρμόζει μια θεραπευτική αγωγή,αλλά και να κρίνει πότε μια θεραπεία είναι μάταιη.Να κοινοποιεί την άποψή του στους άμεσα ενδιαφερόμενους και να τους αφήνει το δικαίωμα να επιλέξουν τα επόμενα βήματα.
Μπορεί να συμφωνήσουν και να επιλέξουν την παθητική αναμονή μέχρι το αναπόφευκτο ή να δοκιμάσουν την τύχη τους σε άλλον θεράποντα.Κάθε επιλογή είναι σεβαστή!

Θα προχωρήσω ακόμη ένα βήμα.
Ένας άνθρωπος που πάσχει από ανίατη νόσο και έχοντας απόλυτη συνείδηση της κατάστασής του,βιώνει με τρόπο επώδυνο τις μέρες του,έχει για μένα δικαίωμα να ζητήσει την επίσπευση του θανάτου του. Είναι απόλυτο δικαίωμά του να επιλέξει να μη συνεχίσει να ζει
 Φυσικά,ο θεράπων ιατρός μπορεί να αρνηθεί να συναινέσει.Κανείς δεν μπορεί να υποχρεώσει ένα γιατρό να διενεργήσει ευθανασία.Μπορεί όμως η νομοθεσία να διευκολύνει αντίστοιχες καταστάσεις νομιμοποιώντας το δικαίωμα στην ευθανασία.

Γνωρίζω τις ενστάσεις: το δικαίωμα στη ζωή είναι το ιερότερο όλων! Η ιατρική είναι αφιερωμένη στην προαγωγή της υγείας του ανθρώπου,στην απάλυνση του φυσικού πόνου (σωματικού και ψυχικού),στην αποκατάσταση κάθε βλάβης που επηρεάζει αρνητικά τη δυνατότητα του ανθρώπου να ζει και να απολαμβάνει τη ζωή!
Αλλά η ιατρική επιστήμη δεν μπορεί να καταλύσει το θάνατο.Πολύ περισσότερο,είναι η κατεξοχήν αρμόδια να διαπιστώσει πότε ένας άνθρωπος δεν έχει ελπίδα επιβίωσης.Και τότε,πρέπει να του περιορίσει-αν μπορεί-την αγωνία.Αν ούτε αυτό μπορεί,νομίζω πως πρέπει-αν ο ίδιος το ζητήσει-να τον διευκολύνει να "φύγει"...

Στη χώρα μας ελάχιστα συζητάμε για ακανθώδη θέματα.Προτιμούμε να αφήνουμε τη ζωή να τα επιλύνει. Άλλωστε,νομοτελειακά, "όλοι θα πεθάνουμε,γιατί να μπλέκει κανείς"?
Στην πράξη,η παθητική ευθανασία είναι μια καθημερινή πρακτική ,την οποία πολλοί εφαρμόζουν,αλλά κανείς δε συζητάει (και πολύ περισσότερο,δεν παραδέχεται).
Αυτή η παθητική στάση ζωής κρύβει υποκρισία και δειλία και ουδόλως έχει να κάνει με τον "ανθρωπισμό" που όλοι διακηρύσσουν.
Ας βγούμε απ'το βολικό καταφύγιο των υπεκφυγών.
Έξω,στην άγρια θύελλα της φύσης των πραγμάτων.
Ίσως τότε ατενίσουμε με περισσότερη αποφασιστικότητα τη ζωή.
Ίσως τότε αντιμετωπίσουμε με λιγότερο δέος το θάνατο.
Και ίσως τότε αντιληφθούμε πως ανθρωπισμός δεν είναι ν'αρνείσαι το αναπότρεπτο.
Αλλά να το αποδέχεσαι με το θάρρος του ελεύθερου ανθρώπου.
Κι ίσως μ'ένα σεβάσμιο χαμόγελο κατανόησης,καθώς παίρνεις μακριά τον πόνο από ένα βλέμμα που αργοσβήνει...




(Στον Ν.Σ με σεβασμό και εκτίμηση και στον άγνωστο συνοδό που μ'ευχαρίστησε κλαίγοντας ένα βράδυ εφημερίας πριν από δέκα χρόνια...)

8/2/2013

Οι δυο Φραγκίσκοι

Στο επικό βιβλίο "Atlas Shrugged" της Ayn Rand,υπάρχει ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα για το ρόλο του χρήματος στην κοινωνία των ανθρώπων.Συνήγορος του χρήματος,ο Francisco d'Anconia, φανταστικός χαρακτήρας του έργου,ζάπλουτος κληρονόμος μιας τεράστιας περιουσίας,την οποία ο ίδιος,αφού πρώτα επαύξησε,στη συνέχεια σταδιακά άρχισε σκόπιμα να την εξαλείφει για λόγους που έχουν να κάνουν με την πλοκή του έργου και το φιλοσοφικό του μήνυμα.

Στο "Φτωχούλη του Θεού",ο Νίκος Καζαντζάκης,σκιαγραφεί το πορτραίτο του Φραγκίσκου της Ασίζης, του παγκόσμια γνωστού Αγίου της Καθολικής εκκλησίας που έζησε και κήρυξε το λόγο του Ιησού σε συνθήκες απόλυτης ανέχειας,απαρνούμενος κάθε εγκόσμια τιμή,κάθε πολυτέλεια,κάθε ευδαιμονική προσέγγιση του βίου.

Πρόκειται προφανώς για δυο διαμετρικά αντίθετες προσεγγίσεις της ζωής.
Από τη μία, η Επικούρεια επιδίωξη της ηδονής (υπό την έννοια της αποφυγής του πόνου),η αρετή της φιλαυτίας (selfishness), η αναζήτηση της ευτυχίας "σ'αυτόν εδώ τον κόσμο,αφού δεν ξέρουμε αν άλλος υπάρχει".Η αποθέωση της ζωής όπως μας δόθηκε και του ανθρώπινου πνεύματος που την κάνει καθημερινά ανώτερη από κάθε άποψη δημιουργίας (υλική,πνευματική,ηθική).Η υπαρξιακή αυτοαναφορική κραυγή του ανθρώπου ως μόνου υπεύθυνου διαμορφωτή της μοίρας του,αλλά και τραγικά μοναχικού όντος ταγμένου να διαγράψει μια σύντομη τροχιά στη ζωή,προτού βυθιστεί στην ανυπαρξία.
Από την άλλη,η απόλυτη απάρνηση του εαυτού μας,ο έμπρακτος αλτρουϊσμός ως προϋπόθεση υπέρβασης της ανθρώπινης φύσης και της θνητότητάς της,για την "ομοίωση προς το Θεό-δημιουργό".Η απάρνηση του "ενθάδε κόσμου",για τον εναγκαλισμό με το "επέκεινα".Η ζωή ως "πέρασμα" στην "όντως ζωή".Ο άνθρωπος ως ατελής τραγική μορφή παρασυρμένος απ'την πλάνη των αισθήσεών του,καλείται να τις υπερβεί για να κατορθώσει το απίθανο:τη μετάβαση στην αιώνια ζωή,σε έναν άλλον κόσμο,πέραν του αισθητού.
Στη μια περίπτωση ο άνθρωπος άδει το τραγούδι του μεγαλείου του, δίχως προσμονή μεταθανάτιας ανταμοιβής και ασπάζεται μια ηρωική αντίληψη της ζωής,με απόλυτη πίστη στην εμπειρία των αισθήσεων,δίχως αναφορά σε καμία υπέρτατη διάνοια.
Στη δεύτερη,το τραγούδι είναι θλιβερό,μοιρολατρικό,διεκτραγωδεί τη ζωή ως μαρτύριο,ως δοκιμαστήριο για τη μεταθανάτια ανταμοιβή,είναι το άσμα ενός ατελούς όντος που παρακαλεί τη σωτηρία απ'το δημιουργό του.
Στη μια περίπτωση η λατρεία της επίγειας ζωής δια της απαρνήσεως του πόνου.
Στην άλλη,η λατρεία της μετά θάνατον ζωής,δια της απαρνήσεως της επίγειας.
Από τη μία το πρότυπο του ελεύθερου εγωτιστή που δημιουργεί τη μοίρα του αδιαφορώντας για "τους άλλους" (ή μήπως όχι)?
Από την άλλη,ο αλτρουιστής που θυσιάζεται για "τους άλλους" (ή μήπως κι αυτός χρησιμοποιεί από άλλη σκοπιά τους άλλους)?

Ας αφήσουμε μερικά αποσπάσματα να μιλήσουν.Θα τα παραθέσω εναλλάξ,βάζοντας με πλάγια γραμματοσειρά το "Φτωχούλη του Θεού".

"Το χρήμα είναι ένα εργαλείο συναλλαγών που μπορεί να υπάρξει μόνο εφόσον προυπάρχουν αγαθά και άνθρωποι που τα παρήγαγαν.Το χρήμα είναι δυνατότητα μόνο όταν υπάρχουν παραγωγοί!Το θεωρείτε διαβολικό αυτό"?
"Δεν υπάρχει πράμα πιο κοντά μας απ'τον ουρανό.Η γη είναι κάτω απ'τα πόδια μας και την πατούμε.Ο ουρανός είναι μέσα μας".

"Η μόνη συναλλαγή που επιτρέπει το χρήμα είναι αυτή που έχουν προκρίνει με την ελεύθερη κρίση τους οι συναλλασσόμενοι.Το χρήμα κάνει τους ανθρώπους να εργάζονται για το κέρδος τους,όχι για τη ζημιά τους,αναγνωρίζοντάς τους το δικαίωμα της επιδίωξης της ευτυχίας.Είναι το κίνητρο για να ανταλλάσσουν αγαθά και αξίες,αντί για χτυπήματα και πληγές.Το χρήμα απαιτεί να θέτεις το ταλέντο σου στη λογική κρίση των άλλων,αντί να θέτεις την αδυναμία σου στη διάθεση της ανόητης επιλογής τους".
"-Δως'μου μια συμβουλή πάτερ άγιε!
-Φτάσε όπου μπορείς!
-Δως'μου κι άλλη μια!
-Φτάσε όπου δεν μπορείς"!

"Αλλά το χρήμα είναι απλά το μέσον.Θα σε μεταφέρει εκεί που θες,αλλά δε θα σε υποκαταστήσει ως οδηγό.Το χρήμα δε φέρνει την ευτυχία στον άνθρωπο που δε γνωρίζει τι επιδιώκει.Το χρήμα δεν υποκαθιστά έναν κώδικα αξιών,αν ο κάτοχός του δεν έχει αξίες.Δε δίνει σκοπό στη ζωή κάποιου, ο οποίος απέφυγε να ορίσει τους δικούς του σκοπούς".
"Ξετίναξε τον κουρνιαχτό της Ασίζης απ'τα πόδια σου,τον κουρνιαχτό του πατέρα και της μάνας,τον κουρνιαχτό του ανθρώπου".

"Αν ένας κληρονόμος είναι ισάξιος του πλούτου του,ο πλούτος τον εξυπηρετεί.Αν όχι,ο πλούτος τον καταστρέφει.Δεν είναι τα χρήματα που τον διέφθειραν,αλλά αυτός που απαξίωσε τη σημασία τους".
"Δε μ΄έκανε ο Θεός αλίμονο,μήτε ήρωα μήτε κιοτή.Ανάμεσα στα δυο αυτά βολοδέρνει η ψυχή μου".

"Πλούτισες εξαπατώντας? Επενδύοντας στα βίτσια ή στην ανοησία του πλήθους? Απαξιώνοντας τα ηθικά σου "πιστεύω"? Κάνοντας δουλειές που βαθιά μέσα σου περιφρονούσες? Τότε τα χρήματα δε θα σου δώσουν ούτε στιγμή χαράς.Θα'ναι για σένα όχι επιτεύγματα,αλλά αναμνήσεις καταισχύνης.Και τότε θα'ναι για σένα το χρήμα καταραμένο.Γιατί θα το'χεις αποκτήσει επί θυσία του αυτοσεβασμού σου.Αλλά δε φταίει το χρήμα,μα η δική σου διεφθαρμένη φύση,που δεν μπορεί να γευτεί την απόλαυση του πλούτου".
"Δυο δρόμοι πηγαίνουν στο Θεό.Ο δρόμος ο στρωτός του ανθρώπου-φτάνεις στο Θεό παντρεμένος,παιδιωμένος,ξουρισμένος,χορτάτος και μυρίζεις κρασί.Κι ο δρόμος ο ανήφορος του άγιου-φτάνεις στο Θεό ένα κουρέλι,μια φούχτα κόκαλα και τρίχες και μυρίζεις απλυσιά και λιβάνι"!

"Τα χρήματα αποκαλύπτουν το χαρακτήρα των ανθρώπων.Ο άνθρωπος που τα απέκτησε ανέντιμα,τα περιφρονεί.Ο άνθρωπος που τα κέρδισε με το μόχθο του,τα σέβεται"!
"Ακούστε αδερφάδες μου,την ώρα ετούτη,ήμαρτον Θεέ μου,και το Σατανά λυπούμαι...Και για το Σατανά πρέπει να προσευχηθούμε αδερφές μου,να δώσει η χάρη του Θεού να τον λυπηθεί και να τον συγχωρέσει,να ξαναγυρίσει πάλι και να σταθεί με τους αρχάγγελους".

"Φύγε μακριά απ'όσους καταριώνται τα χρήματα!Όσο υπάρχουν ανθρώπινες κοινωνίες και οι άνθρωποι πρέπει να συναλλάσσονται,το μόνο αξιόπιστο μέσο συναλλαγής είναι το χρήμα.Αν το εγκαταλείψουν,το μόνο υποκατάστατο συναλλαγής,είναι η κάννη του πυροβόλου όπλου".
"-Αδερφέ Φραγκίσκο,να με συμπαθάς κι εμένα να σου πω: να πηγαίνεις σύμφωνα με τον καιρό που ζεις,αυτό'ναι το χρέος του ζωντανού ανθρώπου.
-Να πηγαίνεις ενάντια στον καιρό που ζεις,αντιμίλησε ο Φραγκίσκος,αυτό'ναι το χρέος του ελεύτερου ανθρώπου"!

"Αν εκλείψει το χρήμα ως εργαλείο συναλλαγής των ανθρώπων,το επόμενο μέσο συναλλαγής είναι η βία.Αντί για το χρήμα ως εργαλείο των ανθρώπων,οι ασθενέστεροι ως εργαλεία των ισχυρότερων.Άλλη εναλλακτική δεν υπάρχει"!
"Η τρέλα,αδερφέ Μασέο,είναι το αλάτι που εμποδίζει τη φρονιμάδα να σαπίσει".



Φυσικά,ανάμεσα στις δυο ακραίες θέσεις του εκκρεμούς,υπάρχουν άπειρες ενδιάμεσες.
Δεν είναι απαραίτητο-δεν είναι καν δυνατό-για έναν άνθρωπο να υιοθετήσει άτεγκτα κάποια απ'τις δυο.
Για μένα και οι δυο έχουν τη γοητεία τους.
Η πίστη στην ανθρώπινη λογική,η απόρριψη του μεταφυσικού φόβου,η χειραφέτηση του ανθρώπου,η οικοδόμηση πολιτισμού από τη μια.
Η αυτογνωσία ως όριο της οίησης,η ταπεινότητα μπροστά στο μεγάλο μυστήριο της ύπαρξης,η αλληλεγγύη ως πράξη έλλογη αλλά και μεταφυσική,η πίστη στο μεταφυσικά ωραίο και ιδεατό όχι ως επιλογή φόβου αλλά ως επιλογή υπαρξιακής αισθητικής,από την άλλη.
Και βέβαια,η καθημερινή αέναη ταλάντωση ανάμεσα σε δυο επιλογές ζωής που αδυνατούν να συνταυτιστούν,αλλά μπορούν με κάποιον τρόπο να είναι συμπληρωματικές.
Θα τολμήσω την άποψη ότι η τραγωδία του σοσιαλισμού,υπήρξε απόρροια της απόπειρας να υλοποιηθεί σ'αυτήν εδώ τη ζωή η υπόσχεση της μετά θάνατον επαγγελίας.

Δική μου επιλογή,να κουβαλήσω τις αμφιβολίες και τ'αδιέξοδά μου ως το τέλος.
Προτιμώ τη βάσανό τους,από τη φρικωδία που γεννούν οι βεβαιότητες.
Η έσχατη γνώση θα'χει το όνομα κάποιου Francisco...

28/1/2013

Το κάρο και τα άλογα

We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable Rights, that among these are Life, Liberty and the pursuit of Happiness.
(The Declaration of Independence)



Life is given to you,survival is not
(Ayn Rand- "Atlas Shrugged")





Με αφορμή τις κινητοποιήσεις των ΟΤΑ, αλλά και την επερχόμενη επέτειο του Πολυτεχνείου, γίνεται επίκαιρη η συζήτηση για την έννοια των "δικαιωμάτων".

Θα επιχειρήσω έναν ορισμό:
Το δικαίωμα αποτελεί την αξίωση που εγείρει ένας πολίτης έναντι της Πολιτικής Κοινότητας στην οποία ανήκει, η εκπλήρωση της οποίας αποτελεί ζήτημα πολιτικής διαβούλευσης,η δε διαφύλαξή της προϋποθέτει τη συναίνεση του Πολιτικού Σώματος (δηλ.της κοινωνίας) και επαφίεται στον θεσμικό του εκπρόσωπο (την Κυβέρνηση).

Με βάση τον ορισμό αυτό-ο οποίος φυσικά μπορεί να τεθεί υπό αμφισβήτηση- προκύπτουν ορισμένα λογικά συμπεράσματα.

1) Τα δικαιώματα είναι πάντοτε "πολιτικά δικαιώματα", αναφέρονται σε πολίτες οργανωμένων κοινωνιών.Έξω από τις ανθρώπινες κοινότητες,σε συνθήκες "πρωταρχικής κατάστασης του ανθρώπου" (κοινώς ζούγκλας), καμία προσφυγή σε οποιουδήποτε τύπου "δικαίωμα" δεν είναι λογική.
Στη "φυσική κατάσταση" που αγαπούσε ο Rousseau, υπάρχει μόνο ο νόμος της επιβίωσης.

2) Για να τεθεί ζήτημα "δικαιωμάτων" σε μια πολιτική κοινότητα,είναι αναγκαίο να εκπληρώνονται οι υλικοί όροι υλοποίησής τους.Κάθε δέσμη δικαιωμάτων απαιτεί για τη συντήρησή της,συγκεκριμένο και απολύτως αναπόφευκτο υλικό κόστος.Η σχεδίαση και υποστήριξη δημοσίων συστημάτων παιδείας και περίθαλψης για παράδειγμα, η συντήρηση ένοπλων δυνάμεων και σωμάτων ασφαλείας,καθώς και η διατήρηση ενός συστήματος απονομής δικαίου,όλα αυτά απαιτούν χρήματα για να υπάρξουν και να βρίσκονται καθημερινά σε λειτουργία.
 Η ηθική "απαξίωση" του απαιτούμενου κόστους λειτουργίας εν ονόματι "αγνότερων ιδεολογικών προταγμάτων",συνιστά λογικό άλμα παρόμοιο με την απαίτηση να υπάρξει ολοκληρωμένο σύστημα περίθαλψης σε μια χώρα του αναπτυσσόμενου κόσμου.Όσο παράλογο είναι να ζητάς ολοκληρωμένη πρωτοβάθμια περίθαλψη στην υποσαχάρια Αφρική ή επαρκές εκπαιδευτικό σύστημα στην Ινδοκίνα,άλλο τόσο είναι να υποστηρίζεις τα αντίστοιχα συστήματα όπου γης μη λαμβάνοντας υπ'όψιν το κόστος τους.

3) Συχνά συγχέουμε το ευκταίο με το εφικτό.Είναι ευκταίο να υπάρχουν παντού οι όροι  προάσπισης των δικαιωμάτων του ανθρώπου (καθεστώτα πολιτικής ελευθερίας),καθώς και ολοκληρωμένα συστήματα πρόνοιας (περίθαλψη,εκπαίδευση,ασφάλεια,μέριμνα για ευπαθείς ομάδες κλπ),αλλά δεν είναι πάντοτε εφικτό.

4) Υπάρχουν άραγε "αναφαίρετα" ή "αναπαλλοτρίωτα" δικαιώματα για τον άνθρωπο,η διαφύλαξη των οποίων συνιστά "conditio sine qua non" για την ύπαρξη της Πολιτικής Κοινότητας? Το ερώτημα έχει θεμελιώδη σημασία. Όλοι οι "συμβολαιακοί" στοχαστές,όσοι δηλαδή συνέλαβαν τη γέννηση των Πολιτικών Κοινοτήτων με όρους "κοινωνικού συμβολαίου" ανάμεσα στα μέλη τους,συμφωνούν πως πρωταρχικός όρος για την ύπαρξη μιας Πολιτικής Κοινότητας είναι η ασφάλεια των μελών της.
Από τον Πλάτωνα ("Πολιτεία") και τον Hobbes ("Leviathan"), ως τον Locke ("2nd Treatise on Government") και τον Rousseau ("Le contrat sociale"), όλοι αποδέχονται την εξασφάλιση της επιβίωσης των ανθρώπων σαν το βασικό παράγοντα που τους ώθησε στην κοινοτική ζωή.Αντίστοιχα,η άρση αυτού του όρου -ασφάλεια/επιβίωση- απονομιμοποιεί κάθε ηγεμόνα και κάθε κυβέρνηση από την άσκηση εξουσίας στην κοινότητα.
Κάθε κράτος,ανεξάρτητα πολιτικού καθεστώτος και οικονομικού status, οφείλει να προστατεύει τη ζωή των πολιτών του.Όταν ο όρος αυτός δεν εκπληρώνεται,η πολιτική οντότητα αποσυντίθεται σε ομάδες αντιμαχόμενων πολέμαρχων (βλ.Σομαλία).
"Προστασία της ζωής",αυτό είναι λοιπόν το θεμελιώδες πολιτικό δικαίωμα,η ικανή και αναγκαία συνθήκη για την ύπαρξη πολιτικής κοινωνίας.Εξ ού και δεν υφίσταται πουθενά πολιτική κοινότητα χωρίς αστυνομία και στρατό.

5) Η συζήτηση περί δικαιωμάτων,αρχίζει να εμπλουτίζεται,όταν αναλυθεί περαιτέρω το περιεχόμενο της "προστασίας της ζωής". Η "υγεία" του πολίτη,θεωρείται παράγοντας ευόδωσης της επιβίωσής του, το ίδιο και η "εργασία" ως παράγοντας εισοδήματος. Η "πολιτική ελευθερία", δηλ.το πλέγμα ελευθερίας λόγου-έκφρασης-μετακίνησης-καλλιτεχνικής δημιουργίας-συνάθροισης και η "προστασία του ιδιωτικού χώρου",προστίθενται ως "δικαιώματα" που συμβάλλουν στο "ευ ζην" των πολιτών.Πολλοί λίγοι θα βρεθούν να διαφωνήσουν με το γεγονός πως, η υλοποίηση των παραπάνω στοχεύσεων προάγει πολιτικά την ανθρώπινη κοινωνία.
Ωστόσο,έχουμε ήδη ανοίξει τον ασκό του Αιόλου: εμπλουτίζοντας τους πολίτες με δικαιώματα,εκτοξεύουμε ταυτόχρονα το οικονομικό κόστος που πρέπει να επωμιστεί η κοινότητα.
Είναι όμως εύλογο: η δημοκρατία και το κράτος πρόνοιας στοιχίζουν!
Διόλου παράξενο που τίποτε από τα δυο δεν ευδοκιμεί σε συνθήκες ανέχειας.

6) Η απαραίτητη προϋπόθεση λοιπόν για την υλοποίηση του πλέγματος των  πολιτικών δικαιωμάτων είναι η υλική ευμάρεια! Ο πλούτος,δεν είναι από μόνος του ικανός,αλλά είναι απολύτως αναγκαίος,προκειμένου να συντηρηθεί μια σύγχρονη φιλελεύθερη κοινοβουλευτική δημοκρατία με αποτελεσματικό και αξιόπιστο κράτος πρόνοιας!
Ελλείψει πλούτου,κάθε "δικαίωμα",τίθεται υπό αίρεση!
Όσο κι αν θεωρητικά επιχειρηματολογούμε για την αναγκαιότητά του, η αδυναμία μας να το υποστηρίξουμε υλικά,το αναιρεί έμπρακτα!

Ας αφήσουμε τις θεωρητικές κατασκευές και ας μιλήσουμε με παραδείγματα.

α) Το "δικαίωμα στην εργασία" που επικαλείται ο υπάλληλος ΟΤΑ,αμφισβητείται από τον χρεοκοπημένο του εργοδότη (το κράτος).Η εμμονή στην επίκληση αυτού του "δικαιώματος",συνιστά απαίτηση μιας κατηγορίας εργαζομένων να εξακολουθήσει η κοινωνία να τους πληρώνει,ανεξαρτήτως των δυνατοτήτων της.Μπορεί άραγε να θεμελιωθεί ηθικά μια τέτοια απαίτηση? Και,αν ναι,γιατί αυτή η απαίτηση να μην ισχύσει και για το ένα εκατομμύριο ανέργων πρώην ιδιωτικών υπαλλήλων?

β) Το σύνθημα "ψωμί,παιδεία,ελευθερία",εμπεριέχει τρία αιτήματα τα οποία προϋποθέτουν υλική ευμάρεια.Ψωμί δίχως παραγωγικό ιστό δεν μπορεί να υπάρξει,παιδεία δίχως υλικοτεχνική υποδομή και αμοιβόμενους καθηγητές είναι αδιανόητη,πολιτική ελευθερία εν μέσω ανέχειας είναι ένας ευσεβής πόθος που καταρρέει κάτω απ'τα χτυπήματα της Χρυσής Αυγής.

Πριν επικαλεστούμε λοιπόν τα όποια πολιτικά δικαιώματα,πρέπει να διεκδικήσουμε το στοιχειώδες προαπαιτούμενο: παραγωγή πλούτου και υλική ευμάρεια!
Η ιδεαλιστική αναγωγή των δικαιωμάτων στη σφαίρα του "αγαθού στο οποίο είμαστε a priori δικαιούχοι",μας οδήγησε στην περιφρόνηση αυτού ακριβώς του όρου που εγγυάται την υλοποίησή τους: της παραγωγής πλούτου!
Αυτό που συντελέσθηκε στη δεκαετία του '80 ήταν ακριβώς: η αποσάθρωση των παραγωγικών δραστηριοτήτων με ταυτόχρονη απαξίωση του "επιχειρείν" και η μετατροπή της χώρας σε προσοδοθηρικό κράτος παροχής υπηρεσιών.
Η κατάκλυση των ΟΤΑ με "ημέτερους" ανύπαρκτων προσόντων εν μέσω κραυγών για "ψωμί-παιδεία-ελευθερία",υπήρξε μέρος του σκηνικού.

Δυστυχώς,βάλαμε το κάρο (δικαιώματα) πριν από τα άλογα (χρήματα).
Θα μπορέσουμε άραγε να διορθώσουμε το παράδοξο?

Υπάρχει βέβαια και η άποψη που θέλει τα "δικαιώματα" ανεξάρτητα οικονομικού περιβάλλοντος,περίπου ως υπέρτατες αξίες που δεν τίθενται υπό αμφισβήτηση.Θεωρητικά συμφωνώ,αλλά αν μας ενδιαφέρει η υλοποίηση και όχι η απλή επίκλησή τους,χρειαζόμαστε πλούτο.
Ειδάλλως,γινόμαστε άνθρωποι των διακηρύξεων άνευ περιεχομένου: κάτι αντίστοιχο δηλαδή με τους πολιτικούς και συνδικαλιστές της μεταπολίτευσης...

15/11/2012