Βιβλίο και ψυγείο

Ο φίλος και φιλελεύθερος πολίτης Φ.Δραγούμης έγραψε ένα ενδιαφέρον άρθρο στο οποίο επιχειρηματολογεί εναντίον της απελευθέρωσης της τιμολόγησης του βιβλίου.Κοινώς,εκτιμά πως τα βιβλία πρέπει να εξακολουθούν να πωλούνται διατιμημένα,δηλαδή η τιμή πώλησης να μην μπορεί να κατέβει κάτω από ένα επίπεδο,το οποίο ορίζει η Πολιτεία δια του Υπουργείου Εμπορίου.
Το άρθρο παρατίθεται  εδώ http://www.andro.gr/apopsi/peri-vivliwn-kai-psigeiwn/

Το θέμα είναι αρκετά ενδιαφέρον και μου γέννησε προβληματισμούς τους οποίους και παραθέτω.

Γράφει ο Φ.Δ: "που βρίσκεται η ελευθερία στην απελευθέρωση της αγοράς του βιβλίου,για τίνος ελευθερία μιλάμε και γιατί"?
Μα η απάντηση είναι προφανής: στην ελευθερία του καταναλωτή να επιλέγει το φθηνότερο προϊόν,ανεξαρτήτως του περιεχομένου του ή του συγγραφέα του!

Επίσης:"το μόνο που θα συμβεί,με τη δήθεν απελευθέρωση,είναι να εκδίδονται λιγότερα βιβλία"!
Αμφισβητώ την εγκυρότητα του συμπεράσματος.Η απελευθέρωση της αγοράς και η πτώση των τιμών των προϊόντων,έχει το αντίθετο αποτέλεσμα: παράγονται περισσότερα!

Συνεχίζοντας: "το βιβλίο είναι τέχνη,σκέψη,φαντασία και πολιτισμός.Δεν είναι προϊόν,όπως το γάλα ή ένα ψυγείο.Η αξία του δεν μπορεί να μετρηθεί με όρους ανταγωνιστικότητας,ούτε προσφοράς και ζήτησης".
Συμφωνώ πως το βιβλίο μπορεί να έχει τα παραπάνω χαρακτηριστικά (μπορεί όμως και να αποτελεί μια ασημαντότητα,δεν είναι όλα τα βιβλία αξιόλογα).Αλλά γιατί ένα ψυγείο δεν μπορεί να διαθέτει τα παραπάνω χαρακτηριστικά? Υπάρχουν ψυγεία εξαιρετικά καλαίσθητα που απαίτησαν για την κατασκευή τους και σκέψη και φαντασία.Και βέβαια το ψυγείο είναι αναπόσπαστο κομμάτι του πολιτισμού μας! Φανταστείτε μόνο την πολιτιστική υποβάθμιση που θα επέφερε η εξάλειψη των ψυγείων από την κοινωνία μας!
Η αξία τώρα ενός προϊόντος-οποιουδήποτε-υπόκειται στον νόμο της προσφοράς και της ζήτησης.Δεν έχει σημασία πόσο κουράστηκε αυτός που το παρήγαγε,αλλά πόσο το εκτιμά αυτός που πρόκειται να το αγοράσει!

Κατά τον Φ.Δ "λογικό είναι η τιμή να ορίζεται απ'αυτόν που αναλαμβάνει το ρίσκο να το εκδώσει και όχι απ'αυτόν που το πουλάει".
Κατά την προσωπική μου άποψη,λογικό είναι η τιμή να ορίζεται από τη ζήτηση,δηλαδή από το κατά πόσον ενδιαφέρονται οι καταναλωτές να το αγοράσουν.

"Αν την έκδοση ορίζει το μεγάλο βιβλιοπωλείο που θέλει να πουλάει πολλά και γρήγορα,στην ουσία θα δούμε το περιεχόμενο να λογοκρίνεται αναλόγως της ζήτησης...Αν στην αγορά κυριαρχούν μόνο best seller ή μόνο μεγάλα βιβλιοπωλεία,η ελευθερία μου ως αναγνώστη πάει περίπατο".
Το σημείο αξίζει ιδιαίτερη ανάλυση.
Υπάρχει πράγματι περιορισμός της ποικιλίας στα μεγάλα βιβλιοπωλεία σήμερα? Τολμώ να απαντήσω αρνητικά.Στα μεγάλα βιβλιοπωλεία υπάρχει πληθώρα τίτλων και δυνατότητα παραγγελίας.Κανείς βιβλιοπώλης-"μεγάλος ή μικρός"-δεν αρνείται να σου φέρει το βιβλίο που ψάχνεις,διότι το κίνητρο του κέρδους τον ωθεί στο να πραγματοποιήσει την επιθυμία σου ως καταναλωτή.
Προσωπικά,δεν έχω ακούσει κανέναν βιβλιοπώλη να σε παραπέμπει αλλού,επειδή "δεν εγκρίνει" το περιεχόμενο του βιβλίου που σε ενδιαφέρει ή θεωρεί "δύσκολη" την αναζήτησή του.
Ακριβώς επειδή υπάρχει το κίνητρο του κέρδους,η αγορά καταργεί τη λογοκρισία στην πράξη!
Τις προάλλες,σε μεγάλη αλυσίδα του κέντρου,είδα πληθώρα αντιτύπων του βιβλίου του Κουφοντίνα,δηλαδή του κατεξοχήν "ιδεολογικού αντιπάλου" των μεγάλων επιχειρηματικών αλυσίδων!
Αυτό ακριβώς το παράδειγμα θα πρέπει να αρκεί για να πειστεί κανείς πως η αγορά δεν λογοκρίνει.
Λογοκρισία ασκούν τα αυταρχικά καθεστώτα,ποτέ η αγορά!

Σε ό'τι αφορά την κυριαρχία των best sellers αυτή είναι αναμφισβήτητη! Αλλά αυτό δε σημαίνει πως τα άλλα βιβλία (ας τα χαρακτηρίσουμε "ποιοτικά") έχουν εκλείψει ή είναι δυσεύρετα!
Η κυριαρχία του "ευπώλητου" είναι υπαρκτή και δεν περιορίζεται μόνο στο βιβλίο: στη Μουσική,συμβαίνει το ίδιο! Περισσότερο πουλάει ο σημερινός λαϊκός τραγουδιστής παρά ο Μότσαρτ.Αυτό δε σημαίνει πως τα έργα του Μότσαρτ εξαφανίστηκαν ή έχουν γίνει δυσεύρετα!

Ο Φ.Δ μοιάζει να υπονοεί πως το Κράτος,παρεμβαίνοντας στην αγορά του βιβλίου εξασφαλίζει κάποια ποιοτικά κριτήρια αλώβητα.Δυσκολεύομαι να πιστέψω πως κάτι τέτοιο ισχύει.
Ακόμη κι αν υποθέταμε πως το Κράτος είναι "ηθικά ουδέτερο" ή πως διαθέτει "αντικειμενικό κριτήριο ποιοτικής αξιολόγησης" (συνθήκες και οι δυο εξαιρετικά αμφισβητήσιμες) το μόνο που θα μπορούσε η Κρατική παρέμβαση να κάνει,είναι να προκρίνει την επιβίωση συγκεκριμένων πνευματικών δημιουργημάτων.Κοινώς να τα προπαγανδίσει.Αν οι άνθρωποι δείχνουν περιορισμένο ενδιαφέρον για τα "ποιοτικά" βιβλία,το Κράτος θα μπορούσε μόνο τεχνηέντως να τα προωθήσει.Άλλωστε η παρουσία ενός βιβλίου στις προθήκες,ακόμη και η πώλησή του,δε σημαίνει πως αυτοί που το αγοράζουν το διαβάζουν,ούτε βέβαια πως όσοι το διαβάζουν το κατανοούν.Ακόμη λιγότερο,πως όσοι το κατανοούν,συμφωνούν με το μήνυμά του!
Η όλη συζήτηση είναι τόσο αυθαίρετη που είναι αδύνατον να εξαχθεί ασφαλές συμπέρασμα.

Οι μόνοι που πραγματικά προστατεύονται από τη διατίμηση,είναι οι συγγραφείς.Ο συγγραφέας που διαθέτει κοινό δε χρειάζεται τη διατίμηση.Τη χρειάζεται όμως αυτός που τα βιβλία του έχουν περιορισμένη απήχηση.Αυτό φυσικά δε μας λέει τίποτε για την "αξία" ενός συγγραφέα και σ'αυτό συμφωνώ με τον Φ.Δ: το γεγονός πως κάποιος "πουλάει" δε σημαίνει απαραίτητα πως "τα έργα του έχουν υψηλή λογοτεχνική ή ευρύτερα πνευματική αξία".
Αλλά κι εδώ εισερχόμαστε στο λαβύρινθο της αξιολόγησης του συγγραφικού έργου και είναι αδύνατον να αποκλείσουμε την υποκειμενική αντίληψη των αναγνωστών.
Θα τολμήσω μάλιστα να ισχυριστώ πως δεν υπάρχει αντικειμενικό κριτήριο για να χαρακτηριστεί "σπουδαίο" ένα λογοτεχνικό έργο,στο οποίο να μην υπεισέρχεται η κρίση του αναγνώστη.
Ο Ντοστογιέφσκι δεν μπορεί να είναι "μεγάλος" αν δεν το ισχυρίζονται οι αναγνώστες του.
Και ταυτόχρονα,όσο "μεγάλο" κι αν τον θεωρώ εγώ,δε θα μπορέσω ποτέ να σε πείσω γι'αυτό,αν εσένα δεν σου αρέσει.
Είναι τεράστια και χαοτική η συζήτηση για το ποιο λογοτέχνημα-ποιο έργο τέχνης ευρύτερα-θεωρείται "μεγάλο".
Ένα αξιόπιστο κριτήριο,είναι η διαχρονικότητά του: αν συγκινεί τους ανθρώπους ανά τους αιώνες,είναι μάλλον αξιοσημείωτο.
Ένα άλλο,είναι η παγκοσμιότητά του: αν συγκινεί διαφορετικούς ανθρώπινους πολιτισμούς και κουλτούρες,είναι μάλλον σημαντικό.
Ενδεχομένως υπάρχουν κι άλλα.
Αλλά κανένα απ'αυτά δεν αναδεικνύεται από το γεγονός της διατίμησης!
Η διατίμηση είναι ένα μέτρο εμπορικού προστατευτισμού,δεν έχει καμία σχέση με την ποιότητα του έργου του συγγραφέα τον οποίο προστατεύει.
Είναι κάτι αντίστοιχο με τις επιδοτούμενες από το ΥΠ.ΠΟ συναυλίες: προωθούν κάποιους συνθέτες και μουσικούς,ανεξαρτήτως της ποιότητάς τους.Μπορεί να είναι υψηλή,μπορεί μέτρια,μπορεί και κακή.

Ολοκληρώνοντας,εκτιμώ πως το βιβλίο,όπως και το ψυγείο,αποτελούν ανθρώπινα δημιουργήματα εξίσου θαυμαστά.Επιπλέον,αποτελούν και εμπορεύματα: πωλούνται και αγοράζονται,επειδή αυτοί που τα δημιούργησαν επιδιώκουν την εξασφάλιση του ζην και-κυρίως-επειδή υπάρχουν πρόθυμοι αγοραστές.Αν οι αγοραστές εκλείψουν,καμία ρυθμιστική παρέμβαση δε θα σταθεί ικανή να παρατείνει το βίο των συγκεκριμένων προϊόντων.
Τυχόν απελευθέρωση της τιμής,θα έχει ως αποτέλεσμα να λειτουργήσει ο νόμος της προσφοράς και ζήτησης: τα ευπώλητα θα ακριβύνουν ενώ,τα δυσπώλητα θα φτηνύνουν.Βραχυπρόθεσμα,το βιβλίο του Κουφοντίνα θα ακριβύνει ενώ, η "Θεία Κωμωδία" θα γίνει πιο προσιτή,μέχρι η αγορά να εξισορροπήσει!
Στη συνέχεια,τα πράγματα θα εξακολουθήσουν την πορεία τους: όσοι αναζητούν "κάτι ανάλαφρο για τις διακοπές" θα εξακολουθήσουν να είναι πλειοψηφία και όσοι προτιμούν τον "Οδυσσέα" του Joyce θα συνεχίσουν να τον παραγγέλνουν.
Και τα βιβλιοπωλεία,υπακούοντας στο κίνητρο του κέρδους,θα ικανοποιούν και τους μεν και τους δε.
Το ανθρώπινο πνεύμα δε διασώζεται από τη διατίμηση.
Είναι παράλογο να υποθέσουμε πως θα καταστραφεί απ'την απελευθέρωση.

Συνεπώς,όσο κι αν εκτιμώ το σκεπτικό του αγαπητού μου φίλου,μάλλον διαφωνώ με το συμπέρασμά του.

21/3/2014

Αποχώρηση από τη "δράση"

"Κρατώντας μια σπίθα τρεμόσβηστη,

στις υγρές μου παλάμες..." 

                                            (Μανόλης Αναγνωστάκης)

Φίλες και φίλοι

Το τελευταίο διάστημα,μετά το συνέδριο,μια σειρά από γεγονότα με οδηγούν στο συμπέρασμα πως το πολιτικό στίγμα εμού και της «δράσης» αποκλίνει διαρκώς.

Σταχυολογώ ενδεικτικά:

1)      Επίθεση με εκρηκτικό μηχανισμό στο γραφείο του Φ.Κρανιδιώτη: η «δράση» δεν αισθάνθηκε την ανάγκη να την καταδικάσει,αν και θα έπρεπε αυτονόητα να το πράξει.

2)      Κυκλοφορία βιβλίου Κουφοντίνα.Ο πρόεδρος θεώρησε το ζήτημα ενδεικτικό «μη κανονικότητας» της χώρας ενώ κατά τη γνώμη  μου αποτελεί αναφαίρετο δικαίωμα κάθε πολίτη να εκδόσει τις όποιες απόψεις του.

3)      Απεργία φαρμακοποιών.Μια κλασική απεργία κορπορατιστικής λογικής,από ένα κλειστό επάγγελμα που απολαμβάνει σκανδαλώδους κρατικής εύνοιας και διεκδικεί το δικαίωμα στη διαιώνιση αυτής της μεταχείρισης.Το ζήτημα εμπίπτει σε θεμελιώδεις φιλελεύθερες αντιλήψεις περί ανοίγματος των κλειστών επαγγελμάτων και ευόδωσης του ελεύθερου ανταγωνισμού,το δε αντικείμενό του (φάρμακο) αποτελεί υψίστης σημασίας αγαθό για το κοινό.Η «δράση» προτίμησε να σιωπήσει.

4)      Πώληση του παλιού αεροδρόμιου στο Ελληνικό.Το κόμμα πήρε αρνητική θέση επειδή εκδήλωσε ενδιαφέρον μόνο ένας επιχειρηματικός όμιλος! Την ίδια στιγμή το παλιό αεροδρόμιο αφήνεται να ερειπώνει ! Θα ανέμενα από ένα φιλελεύθερο κόμμα της «κοινής λογικής» να προκρίνει την εμπορική  αξιοποίηση,από τη συνεχιζόμενη απαξίωση.

5)      Διαχείριση πρωτογενούς πλεονάσματος.Οι ελεύθεροι επαγγελματίες και οι επιχειρηματίες δεν εκπροσωπούνται στο κοινοβούλιο,ενώ αποτελούν τους αγαπημένους κατηγορούμενους των ΜΜΕ. Ο ρόλος τους στη δημιουργία του πλεονάσματος και στην παραγωγή πλούτου,πρέπει να αναδεικνύεται από ένα φιλελεύθερο κόμμα.Το ίδιο και το δικαίωμά τους στο πλεόνασμα αυτό, που άλλωστε κατά μεγάλο μέρος οφείλεται σε αυτούς.Η «δράση» προτιμά να αρνείται το πρωτογενές πλεόνασμα ως γεγονός!

Πέρα από τα παραπάνω ενδεικτικά ζητήματα,η «δράση» βαδίζει στις επικείμενες εκλογές με κεντρικό σύνθημα «τα δάνεια ΝΔ/ΠΑΣΟΚ».Μολονότι το ζήτημα είναι υπαρκτό και αξιοκατάκριτο,η μετατροπή του σε κεντρικό μας σύνθημα είναι προβληματική για δύο βασικούς λόγους:

Α) Περιορίζει τον πολιτικό μας λόγο σε μια αντίληψη τύπου «φέρτε πίσω τα κλεμμένα»,η οποία αποτελεί κεντρικό πυρήνα της επιχειρηματολογίας του αντιμνημονιακού χώρου.Οι μεταρρυθμιστές οφείλουν να προτείνουν ρηξικέλευθες λύσεις και όχι να υποκύπτουν στον εύκολο λαϊκισμό του «αντιμνημονίου».

Στις εκλογές του 2012 είχαμε ως κεντρικό σύνθημα την «εθνική σύνταξη για όλους,με αποδέσμευση των ασφαλιστικών εισφορών».Σήμερα ζητάμε –κι εμείς- «πίσω τα κλεμμένα»! Εκεί άραγε εξαντλείται η επινοητικότητά μας?

Η σύγκριση των στρατηγικών επιλογών του ’12 με αυτές του ’14 είναι καταλυτική!

Β) Η επικοινωνιακή προώθηση του σκανδαλώδους κομματικού δανεισμού ΝΔ/ΠΑΣΟΚ δεν μπορεί να επιτευχθεί πειστικά,από τη στιγμή που ο πρόεδρος της «δράσης» υπήρξε στέλεχος της ΝΔ κατά την περίοδο του επαίσχυντου δανεισμού.Νομίζω πως πρόκειται για αυτονόητη διαπίστωση.

Στην παραπάνω άστοχη-κατά τη γνώμη μου-στρατηγική έρχεται να προστεθεί και ένα άρθρο της,καθόλα αγαπητής μου, αντιπροέδρου περί «Κεϋνσιανού φιλελευθερισμού» το οποίο επιτείνει τη σύγχυση.Οι Κεϋνσιανές πολιτικές (πιστωτική επέκταση/ανάπτυξη με δανεικά),ακολουθήθηκαν με αξιοθαύμαστη συνέπεια από όλες τις μεταπολιτευτικές κυβερνήσεις ΠΑΣΟΚ/ΝΔ και οδήγησαν την οικονομία σε εκτροχιασμό.Πώς μπορούμε να τις επικαλούμαστε? Κι αν τις υιοθετούμε,τότε τι διαφορετικό κομίζουμε απ’τα κόμματα του πελατειακού κράτους?

Η επαγγελματική μου ιδιότητα,εκ των πραγμάτων με φέρνει σε επαφή με τα ζητήματα του χώρου της υγείας.Κατά καιρούς διατύπωσα εγγράφως κάποιες απόψεις,τις οποίες ο τομεάρχης υγείας και φίλος μου Γ.Καλαντζάκης τις ανέδειξε και δημόσια και τον ευχαριστώ! Από το κόμμα δεν υπήρξε ενδιαφέρον.Για την ακρίβεια,η «δράση» δεν έχει ακόμη διατυπώσει τις θέσεις της για την υγεία! Ακόμη και σήμερα,που οι μεταβολές στο χώρο της πρωτοβάθμιας περίθαλψης είναι κοσμογονικές: τα ιατρεία του ΙΚΑ έκλεισαν μετά από σχεδόν οκτώ δεκαετίες (!),οι πολίτες αναζητούν απαντήσεις στα ερωτήματά τους και εμείς σιωπούμε,αφήνοντας το χώρο στις κραυγές του ρέκτη υπουργού και των λαϊκιστών του συνδικαλισμού,των ΜΜΕ και της πολιτικής! Πλήρης σύγχυση,απόλυτη απογοήτευση!

Μετά από όλα αυτά, είμαι αναγκασμένος με λύπη να δηλώσω την αποχώρησή μου από τη «δράση».Και είναι αναγκαίο να τη συνοδεύσω και με μια αυτοκριτική.

-Λυπάμαι που,αν και παλαιό μέλος,δεν κινητοποιήθηκα νωρίτερα στα κομματικά δρώμενα,πριν δηλαδή απ’τις εκλογές του 2012.Όφειλα να έχω βοηθήσει περισσότερο.

-Λυπάμαι επίσης αν κάποια σχόλιά μου έθιξαν σε προσωπικό επίπεδο οποιονδήποτε.Προσπάθησα να κάνω κριτική μόνο με πολιτικά κριτήρια,αλλά προφανώς δεν το κατόρθωσα πάντα.Αν πίκρανα κάποιους ,τους ζητώ συγγνώμη από καρδιάς.

Ευχαριστώ τη «δράση» γιατί «μ’έδωσεν τ’ωραίο ταξίδι»!

Κοντά της γνώρισα εξαιρετικά αξιόλογους ανθρώπους και κάποιους τους λογίζω φίλους μου.

Ο κύκλος της κοινής μας πορείας κλείνει,αλλά ο δρόμος προς το φιλελευθερισμό παραμένει ανοιχτός!

Καλή συνέχεια και καλήν αντάμωση!

Βαγγέλης Πάλμος

Μάρτης 2014

Εκπαιδευτικές αναμνήσεις

Μεγάλωσα στη Λευκάδα στη δεκαετία του '80.
Το πρώτο μου σχολείο ήταν το 3ο νηπιαγωγείο της πόλης.Θυμάμαι μόνο τη χωμάτινη αυλή με τα χαλίκια και την κοπάνα που κάναμε με το φίλο μου τον Κώστα μόλις τελειώναμε το κολατσιό μας.

Ακολούθησε το 2ο Δημοτικό.Ένα ερειπωμένο παλιό αρχοντικό με ξύλινα πατώματα και μια επίσης χαλικόστρωτη αυλή,στην άκρη της οποίας ένα πρόχειρα φτιαγμένο κτίριο στέγαζε τις τουαλέττες που έζεχναν.Το κτίριο έμελλε να φιλοξενήσει και τους μαθητές του 1ου Δημοτικού σχολείου της πόλης που είχε κριθεί ακατάλληλο μετά από έναν απ'τους συνηθισμένους στο Ιόνιο σεισμούς.Θυμάμαι που μοιράζαμε τις εβδομάδες σε πρωινές και απογευματινές βάρδιες.
Σ'εκείνο το πρώτο Δημοτικό,πέρασα τρία χρόνια κι ύστερα μετακομίσαμε στα νέα λυόμενα σχολεία που φτιάχτηκαν με αντισεισμικές προδιαγραφές καιστέγασαν το 1ο και 2ο Δημοτικό σχολείο της πόλης.Ήταν οι πρώτες μοντέρνες σχολικές αίθουσες που συνάντησα.Ευάερες,ευήλιες και πεντακάθαρες.
Η μαθητεία στο Δημοτικό,εκτός από γραφή κι ανάγνωση,αποτελεί και τον πρώτο χώρο κοινωνικοποίησης των παιδιών.Ίσως,αυτό το στοιχείο,η επαφή με τους άλλους και η καλλιέργεια της κοινωνικής συμβίωσης να είναι και το σημαντικότερο.Αυτό το στοιχείο διαφεύγει απ'την ανάλυση όσων φιλελεύθερων ζητούν την αντικατάσταση του δημόσιου σχολείου με την κατ'οίκον μαθητεία.Μπορεί η τελευταία να απαλλάσσει το παιδί απ'την καλλιέργεια των στερεοτύπων της δημόσιας εκπαίδευσης-στα οποία θα αναφερθώ παρακάτω-αλλά του στερεί την εμπειρία της κοινωνικοποίησης.
Προσωπικά,προτιμώ πάντοτε την πραγματική ζωή που θα πει τη ζωή εντός της κοινωνίας,ανάμεσα στους ανθρώπους τις ιδεοληψίες,τις προκαταλήψεις τους,αλλά και τη δυνατότητά τους να σε εκπλήσσουν και να εξελίσσονται μαζί σου.
Στο Δημοτικό είχα δασκάλους καταρτισμένους,αλλά και αυστηρούς.Το ξύλο ήταν μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας,από την πρώτη κιόλας τάξη και χωρίς διάκριση.Ακόμη κι όσοι ανήκαμε στους "καλούς μαθητές" τις τρώγαμε κανονικά!
Πρόκειται ασφαλώς για βάρβαρη πρακτική που ευτυχώς έχει από χρόνια απαγορευτεί!
Όταν επιχειρείς να διαμορφώσεις δια της βίας την ανθρώπινη συμπεριφορά,δημιουργείς υποσυνείδητους θιασώτες της βίας στην αυριανή κοινωνία.
Η αποδοχή της βίας ως μεθόδου είναι απαραίτητη προυπόθεση για να αποκτήσει κοινό μετά από τριάντα χρόνια ένα ακροδεξιό ή ακροαριστερό μόρφωμα κι αυτό δεν είναι υπερβολή.Τα σπέρματα της χρυσαυγής του σήμερα,πρέπει να τα αναζητήσουμε μεταξύ άλλων και στο χάρακα του δάσκαλου που έπεφτε πάνω στο απλωμένο παιδικό χέρι.
Επιστρέφοντας στην κοινωνικοποίηση,το μεγαλύτερο σχολείο είναι η αυλή στη διάρκεια των διαλειμμάτων.Εκεί μαθαίνεις στην κυριολεξία τον κόσμο: ποιός θα σε ξεγελάσει στα χαρτάκια,ποιός θα σου πει ψέμματα,ποιός θα σε καρφώσει στο δάσκαλο για να διασώσει τη θέση του,αλλά και ποιός θα μοιραστεί το κολατσιό ή το παιχνίδι μαζί σου,ποιός θα σε βοηθήσει να σηκωθείς απ'το χώμα,ποιά ή ποιός θα εξομολογηθεί πως "σ'αγαπάει" στο σχολικό λεύκωμα!
Αυτή η κοινωνικοποίηση είναι νομίζω ως διαδικασία αναντικατάστατη.

Περνώντας στο 2ο Γυμνάσιο,είναι αναγκαίες δυο επισημάνσεις.
Η πρώτη είναι πως στη Λευκάδα δεν υπήρχαν φυσικά ούτε πρότυπα δημόσια,ούτε ιδιωτικά σχολεία.Η εκπαίδευση ήταν και παραμένει υπόθεση των κρατικών υποδομών.
Η δεύτερη είναι πως,η μαθητεία μου στο Γυμνάσιο συνέπεσε με την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία και τις παρεμβάσεις του στον εκπαιδευτικό χώρο που έχουν τη σημασία τους.

Μια πρώτη παρέμβαση είχε να κάνει με την κατάργηση της σχολικής ποδιάς.Προσωπικά θεωρώ το μέτρο σωστό.Η ομοιομορφία στην ένδυση (και στη συμπεριφορά) αρμόζει σε στρατιώτες,όχι σε μαθητές.Το στερότυπο της ομοιογένειας δεν μπορεί να συνυπάρξει με το πνεύμα της κριτικής αμφισβήτησης που οφείλει να καλλιεργεί η εκπαίδευση.Αυτό βέβαια δε σημαίνει πως η κατάργηση της ποδιάς αυτομάτως εγκαθιδρύει την αξιολογική κρίση,αλλά σημειολογικά και μόνο προδιαθέτει προς μια απελευθέρωση της σκέψης.
Μια άλλη παρέμβαση υπήρξε η κατάργηση των σχολικών επιθεωρητών.Θυμάμαι τον τρόμο που ενέπνεε η παρουσία τους στους δασκάλους και καθηγητές.Το μέτρο μακροπρόθεσμα απέτυχε.Ο επιθεωρητής,χωρίς ασφαλώς να μπορεί να αξιολογήσει ουσιαστικά τον εκπαιδευτικό,του υπενθύμιζε έστω και ως παρουσία, την υποχρέωσή του να είναι καλός στη δουλειά του.Χρόνια τώρα συζητάμε για την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών και χρόνια τώρα τα συνδικαλιστικά τους όργανα την απορρίπτουν με ένα σωρό προφάσεις.Αυτή η βαθιά απέχθεια προς την αξιολόγηση έχει τις ρίζες της στη σοσιαλιστική αντίληψη περί εξισωτισμού: "οι άνθρωποι είναι λίγο-πολύ ίσοι (ό'τι κι αν σημαίνει αυτό),άρα δε χρειάζεται να τους αξιολογούμε"! Επιπλέον,το κράτος αποτελεί τον αποκλειστικό φορέα της αυθεντίας,επομένως "αφού κάποιος διαθέτει κρατικό πτυχίο,είναι εξ ορισμού κατάλληλος στο διηνεκές"! Τα τραγικά αποτελέσματα αυτής της γενικευμένης απέχθειας των εκπαιδευτικών να αξιολογηθούν,παρουσιάζονται έκτοτε στις διεθνείς αξιολογήσεις των πανεπιστημιακών μας ιδρυμάτων.Η ρίζα της απαξίωσης του Πανεπιστημίου,βρίσκεται στην άρνηση του Γυμνασίου και Λυκείου να αξιολογηθούν.
Τρίτη αλλαγή,άμεσα σχετιζόμενη με την "περί ισότητας αντίληψη",ήταν η χαλάρωση,μέχρις εξαφανίσεως,της αξιολόγησης των μαθητών! Από τους βαθμούς,περάσαμε στα γενναιόδωρα "Α" του Δημοτικού,στα αθρόα 20αρια του Γυμνασίου/Λυκείου,στην καθολική αποφοίτηση απ'το Γυμνάσιο/Λύκειο ακόμη και παντελώς αστοιχείωτων ανθρώπων και,μερικές δεκαετίες μετά,στην κατάργηση της βάσης του "10" για την εισαγωγή στα Πανεπιστήμια! Είναι απορίας άξιο πώς κατόρθωσαν να διασωθούν οι Πανελλήνιες εξετάσεις από τον τυφώνα του αντιτιθέμενου στην αξιολόγηση εξισωτισμού,που σάρωσε την Ελληνική Κοινωνία τα τελευταία τριάντα χρόνια.
Τέταρτη αλλαγή,η καθιέρωση της σχολικής γιορτής του Πολυτεχνείου.Μια γνήσια διαμαρτυρία μιας μικρής και θαραλέας φοιτητικής ομάδας,εξελίχθηκε σε ένα βολικό υπερτιμημένο μύθο που κολακεύει το δήθεν δημοκρατικό φρόνημα του περιούσιου λαού.Μια εθνικιστική δημαγωγία που φοράει το μανδύα της δημοκρατικής διεκδίκησης.Και μια πρώτης τάξης αφορμή για την κομματικοποιήση των σχολικών αιθουσών.

Στο Λύκειο είχα καθηγητές που προπαγάνδιζαν άλλοτε συγκαλυμμένα,άλλοτε απροκάλυπτα την αριστερή τους ιδεολογία.Ακόμη χειρότερα: υιοθετούσαν τις ανακοινώσεις του κόμματός τους για να σχολιάσουν την καθημερινότητα.
Ο κομματισμός διαχέονταν στα 15μελή συμβούλια των μαθητών.
Οι σχολικές γιορτές ήταν αφορμή διχασμού και αντεγκλήσεων,το ίδιο και οι πολιτικές εξελίξεις.
Η Λευκάδα είναι ένα νησί με πλούσια αριστερή παράδοση,με πληγές απ'τον εμφύλιο,με μια Αμερικανική αεροπορική βάση μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του "80 στο έδαφός της και με μια εκπαιδευτική κοινότητα -όπως παντού- σοσιαλιστικών αντιλήψεων κατά συντριπτική πλειοψηφία.
Το μίγμα του σχολείου εκείνης της δεκαετίας ήταν εκρηκτικό.

Προχωρώντας σε μια ευρύτερη θεώρηση,θα έλεγα πως η δημόσια εκπαίδευση παρουσιάζει δυο βασικά μειονεκτήματα:

1) Το πρώτο είναι η καλλιέργεια των εθνικιστικών ιστορικών αφηγημάτων στους μαθητές,με αφορμή τις εθνικές γιορτές.Αυτό είναι κάτι που λίγο-πολύ συμβαίνει σε κάθε χώρα.Οι μαθητές διδάσκονται στερεότυπα περί δήθεν υπεροχής του έθνους τους,έναντι των υπολοίπων.Τα σκοτεινά σημεία αποκρύπτονται επιμελώς,η Ελλάδα παρουσιάζεται ως περιούσιο έθνος που πάντοτε μεγαλουργεί και,όταν αυτό δε συμβαίνει,τα αίτια πρέπει πάντοτε να αναζητηθούν σε σκοτεινές συνωμοσίες και ποτέ σε δικές μας άστοχες επιλογές.Είναι ενδιαφέρον πως η αφήγηση αυτή,δεν αφορά μόνο την εθνικιστική πατριδοκάπηλη δεξιά,αλλά και την "πατριωτική αριστερά": "ο λαός που έχει πάντα δίκιο κι όταν ξεσηκώνεται θριαμβεύει" είναι ένα σύνθημα που μπορούν να μοιραστούν από κοινού και οι δυο χώροι.Τριάντα χρόνια αργότερα,κάνει δυνατή τη σύμπλευση του ΣΥΡΙΖΑ με τους ΑΝ.ΕΛ.
Αλλά αυτό,είναι μάλλον δευτερεύον.Το πρωτεύον είναι πως αυτή η καλλιεργημένη αυτοκολακεία,καθιστά δύσκολη την επαφή με την πραγματικότητα και τη συνεννόηση με τον υπόλοιπο κόσμο...

2) Το δεύτερο μειονέκτημα,είναι η καλλιέργεια της "καθηγητικής αυθεντίας". Το κρατικό υπουργείο προσδιορίζει το εκπαιδευτικό πρόγραμμα και ο καθηγητής οφείλει να το τηρήσει απαρέγκλιτα.Η κριτική σκέψη,η αναζήτηση,η αμφισβήτηση δεν ενθαρρύνονται.Αντίθετα,όλα σε ωθούν να αποστηθίσεις το επίσημο σύγγραμμα στο Λύκειο και το σύγγραμμα του καθηγητή στο Πανεπιστήμιο.Μια μηχανιστική διαδικασία έχει υποκαταστήσει την κριτική καλλιέργεια.
Αυτό που δικαίωνε τη διαδικασία,ήταν ο διορισμός σε δημόσια υπηρεσία στο τέλος της διαδρομής.
Το κράτος έθετε τους όρους του παιχνιδιού και,αν τους ακολουθούσες απαρέγκλιτα,σε αντάμοιβε με μια προνομιακή πρόσληψη.
Φυσικά,η διαδικασία ακόμη κι έτσι,απονευρωμένη,δεν ήταν ποτέ αμιγώς εκπαιδευτική.Χρειάζονταν απαραιτήτως οι κατάλληλες συστάσεις απ'τον καθηγητή ή τον κομματικό φοιτητοπατέρα.
Κάπως έτσι,η εκπαιδευτική διαδικασία εκφυλίστηκε σε παραγωγή πτυχιούχων προς διορισμό.
Τα Πανεπιστήμια οικειοθελώς απέρριψαν την επαφή με την "καταραμένη αγορά",η επιχειρηματικότητα δαιμονοποιήθηκε ως αξιοκατάκριτη επιδίωξη του "κέρδους",η γνώση έγινε αυτιστική αυτοεκπληρούμενη προφητεία που απαιτούσε αποζημίωση ακόμη κι αν δεν ενδιέφερε κανέναν.
Οι πολίτες απαιτούσαν απ'το κράτος προστασία έναντι του ανταγωνισμού και επαγγελματική εξασφάλιση του πτυχίου τους και σε αντάλαγμα πουλούσαν την ψήφο τους στους πολιτικούς.
Είναι αλήθεια πως,σε όλη αυτή τη διαδικασία,η αριστερά δεν είχε ποτέ επίσημη κυβερνητική ευθύνη.Μα όλη η διαδικασία καθεαυτή,απηχούσε την αριστερή ιδεολογική αντίληψη και τελούσε υπό την απόλυτη αποδοχή της.
Το κράτος-πάτρωνας φροντίζει τον πολίτη-πελάτη κι ο τελευταίος του εμπιστεύεται τη ζωή του σε κάθε της εκδοχή: πρόκειται για την ενσάρκωση μιας σοσιαλιστικής ουτοπίας έστω και σε light εκδοχή,χωρίς δηλαδή διώξεις των αντιφρονούντων ή αστυνομικό κράτος.

Σε ηθικό επίπεδο,όλο αυτό το σύστημα διαπνέεται από μια βαθιά υποκρισία.
Αντιτίθεται στα ιδιωτικά Πανεπιστήμια,με επιχειρηματολογία σοσιαλιστικού τύπου,αλλά ενθαρρύνει τις αθρόες μεταγραφές φοιτητών από ιδιωτικά Πανεπιστήμια του εξωτερικού στα εγχώρια δημόσια Πανεπιστήμια.
Κομπάζει περί δωρεάν Παιδείας,αλλά ανέχεται την εκροή συναλλάγματος στην ιδιωτική Παιδεία του εξωτερικού,ως ενδιάμεσο στάδιο πριν τη μετεμφύτευσή της στην πατρώα ακαδημαική κοινότητα.
Δηλώνει δήθεν αντίθετο στην "παραπαιδεία" (φροντιστήρια),αλλά έχει φροντίσει -αρνούμενο τις αξιολογήσεις των δημόσιων εκπαιδευτικών και ενθαρρύνοντας την τυραννία του συγγράμματος-να την καταστήσει απαραίτητη σε όσους επιθυμούν την επιτυχία στις Πανελλήνιες εξετάσεις!
Κατακεραυνώνει την "εμπορευματοποίηση της γνώσης" και την ίδια στιγμή ιδρύει ΤΕΙ σε κάθε γωνιά της χώρας με μοναδικό κριτήριο την τόνωση της οικονομίας των τοπικών κοινωνιών.
Ομνύει στην αρχή της "γνώσης για τη γνώση",αλλά ενθυλακώνει ευχαρίστως τις επιδοτήσεις που συντηρούν αδιάφορες πανεπιστημιακές έδρες στη ζωή.
Αντιτίθεται στην αξιολόγηση,γιατί υποψιάζεται παντού μεθοδεύσεις και σκοπιμότητες και ταυτόχρονα καθιστά ικανούς για αποφοίτηση τους πάντες (άραγε τούτο δεν υποκρύπτει σκοπιμότητα?).
Ρητορεύει περί Πανεπιστημιακού ασύλου και ακαδημαικών ελευθεριών και ταυτόχρονα ανέχεται τραμπουκισμούς ποικίλων ατόμων εντός και εκτός αμφιθεάτρων.

Πρόκειται για αναχρονισμό,προσκολλημένο σε ιδεοληψίες της δεκαετίας του '80.
Κοιτάζοντας προς τα πίσω,στην Ιατρική Σχολή του ΑΠΘ,απ'την οποία αποφοίτησα,θα έλεγα πως ήταν μια μέτρια Σχολή.Με εξαίρεση λίγες έδρες,οι υπόλοιπες ήταν από ανεπαρκείς έως για κλάματα.Ενδεικτικά θα αναφέρω πως δώσαμε εξετάσεις δερματολογίας από σημειώσεις (χωρίς Άτλα!) και πέρασα το μάθημα της Χειρουργικής χωρίς να έχω ράψει τραύμα (έμαθα μετά,στο Αγροτικό...).

Η εκπαίδευση είναι μαθητεία που διαρκεί δια βίου.Αλίμονο σε όσους επιζητούν να "πάρουν ένα πτυχίο και να αράξουν".Αλίμονο στις κοινωνίες που ενθαρρύνουν τέτοιες αντιλήψεις!
Επιπλέον."δεν κάνουν όλοι οι άνθρωποι για τα γράμματα",δεν είναι κακό να το παραδεχτούμε.Μπορούμε να τους μάθουμε γραφή κι ανάγνωση και να τους κατευθύνουμε σε εκμάθηση τεχνικών επαγγελματικής κατάρτισης.
Τέλος,η μάθηση,οι γνώσεις,δεν αποτελούν ούτε εισιτήριο επαγγελματικής επιβίωσης,ούτε πολύ περισσότερο συνταγή για την κατάκτηση της ευτυχίας στη ζωή!

Πικρές αλήθειες αλλά απαραίτητες για να γυρίσουμε σελίδα...

28/2/2014

Malisunda fames

http://www.capital.gr/News.asp?id=1952894
Η Ιταλική κυβέρνηση ξεκινά δικαστικό αγώνα κατά του οίκου χρηματοπιστωτικής αξιολόγησης "Standard&Poor's" με το επιχείρημα πως 
"κατά την αξιολόγηση της Ιταλίας,ο οίκος δεν έλαβε υπ'όψιν του την πλούσια πολιτισμική κληρονομιά της χώρας"!

Με άλλα λόγια,επειδή η Ιταλία είναι μια χώρα με πλούσια πραγματικά πολιτιστική παραγωγή και καλλιτεχνική ιστορία,η SP θα έπρεπε να αξιολογήσει ευνοικότερα την πιστοληπτική της ικανότητα!
Ράβδος εν γωνία άρα βρέχει!

Το επιχείρημα φυσικά στερείται σοβαρότητας.
Η ιστορία κάθε χώρας είναι καταγεγραμμένη και ανήκει στο παρελθόν.
Η πιστοληπτική της ικανότητα όμως αποτελεί σημερινό χαρακτηριστικό και έχει να κάνει με τα χαρακτηριστικά της οικονομίας της.
Τα δυο στοιχεία-πολιτισμική κληρονομιά και οικονομική ευρωστία-μόνο με μια εξαιρετικά διασταλτική ερμηνεία μπορούν να συσχετιστούν και πάλι πολύ αμφίβολα!

Αλλά ακόμη κι αν η ιστορία μπορούσε να αποτελέσει πρόκριμα για την πιστοληπτική ικανότητα μιας χώρας,ποιά άραγε ιστορικά στιγμιότυπα θα έπρεπε να προκριθούν? Κάθε χώρα έχει φωτεινές και σκοτεινές ιστορικές στιγμές.Η Ιταλία υπήρξε κοιτίδα της Αναγέννησης αλλά και του Φασισμού! Του Da Vinci,του Michelangelo,των Μεδίκων, αλλά και του Βοργία και του Μακιαβέλλι! Δώρησε αριστουργήματα στην ανθρωπότητα,αλλά έστειλε τον Bruno στην πυρά! Τίμησε την ιστορία της στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και την ατίμασε στο Δεύτερο! Γέννησε την Όπερα αλλά και τη Μαφία! Τις Φερράρι,τις Λαμποργκίνι,τις Μαζεράτι,την πίτσα και τα μακαρόνια,την υψηλή ραπτική,αλλά και τη Σικελική βεντέτα,την ευρεία πολιτική διαφθορά,το θρησκευτικό φανατισμό! Είναι πατρίδα του ιστορικού συμβιβασμού,αλλά και των ερυθρών ταξιαρχιών! Του Μαλατέστα,αλλά και του Μουσολίνι! Του Φελλίνι αλλά και της τσόντας! Των τεσσάρων κατακτημένων μουντιάλ,αλλά και του κατενάτσιο! Της Monicca Bellucci αλλά και των υστερικών στριγγλών!

Δε χρειάζεται να μακρηγορήσουμε!
Για κάθε φωτεινό παράδειγμα,υπάρχει μια αντίστοιχη σκιά!
Οι άνθρωποι-και οι λαοί-δεν είναι πλάσματα αλάνθαστα,αγγελικά πλασμένα,αλλά κοινοί θνητοί ικανοί για τη δημιουργία και την καταστροφή.
Η προσφυγή στην Ιστορία,είναι ένα εξαιρετικά αμφιλεγόμενο μονοπάτι...

Ωστόσο,κάθε λαός τείνει να ωραιοποιεί το παρελθόν του.Σε τέτοιο βαθμό,ώστε να το χρησιμοποιεί ως επιχείρημα αποενοχοποίησης και μεγαλείου!
Η ιστορία που διδάσκουν τα σχολεία-παντού-εξυπηρετεί λίγο-πολύ τα προκατασκευασμένα στερεότυπα "εθνικού μεγαλείου"!

Ο μέσος Ιταλός λοιπόν,αναπόφευκτα αισθάνεται περήφανος για την καταγωγή του,πεπεισμένος πως ανήκει σε μια "πολιτισμικά υπέρτερη χώρα".
Αυτού του είδους η απροκάλυπτη αυτοκολακεία την οποία καλλιεργούν τα εκπαιδευτικά συστήματα ανά τον κόσμο,έχει δυο βασικές αρνητικές επιπτώσεις στενά συνυφασμένες.

Η πρώτη είναι η αδυναμία του μέσου πολίτη να κατανοήσει τις πραγματικές διαστάσεις της ιστορικής του παρουσίας.Δεν προσλαμβάνει τον εαυτό του ως έναν απλό άνθρωπο,βιολογικά ισότιμο με κάθε άλλον συνάνθρωπό του όπου γης,αλλά ως μια "εξέχουσα ιστορική παρουσία" που περίπου περιποιεί τιμή στην ανθρωπότητα!
Αυτή η καλλιεργημένη υποσυνείδητη έπαρση,συμβαδίζει με ένα αναπόφευκτο συναίσθημα αριστοκρατικότητας,το οποίο πολύ συχνά εκδηλώνεται ως απροκάλυπτος ρατσισμός έναντι των αλλοεθνών: "εμείς,είμαστε ανώτεροι"!

Η δεύτερη επίπτωση-λογικό επακόλουθο της προηγούμενης-είναι πως αυτό το ψυχολογικό υπόβαθρο δυσχεραίνει την προσέγγιση και συνεννόηση των λαών!
Οι μεν υποβλέπουν τους δε,είτε ως "ιστορικούς εχθρούς",είτε ως "ένοχους παλαιών συμφορών",είτε ως "πολιτισμικά υποδεέστερους,ενίοτε δε και φυλετικά κατώτερους".

Σ'αυτό το κλίμα,είναι λογικό να ευδοκιμούν πολιτικοί που κολακεύουν τα προκατασκευασμένα στερεότυπα του πλήθους.Πολιτικοί που προκρίνουν αντιλήψεις "εθνικού μεγαλείου" και "υπεροχής της φυλής".Κοινοί δημαγωγοί και λαικιστές δηλαδή.
Στην αγαπημένη γείτονα χώρα,ένας τέτοιος όψιμος πολιτικός αστέρας,υψηλής δημοφιλίας είναι βέβαια ο Beppe Grillo .
Η δημοφιλία του,αναπόφευκτα,συμπαρασύρει ολόκληρο το πολιτικό σύστημα σε θέσεις συγγενείς σε ό'τι έχει να κάνει με ζητήματα που άπτονται της "εθνικής υπεροχής" της χώρας.
Έτσι εξηγείται και η παρανοική προσφυγή του Ιταλικού κράτους έναντι της SP επειδή η τελευταία "δεν εκτίμησε" το αυτονόητο "μεγαλείο του"!

Το χειρότερο βέβαια είναι πως τέτοιες προσεγγίσεις της πραγματικότητας,δυσχεραίνουν την αντιμετώπιση των προβλημάτων της.Αντί της ανάλυσης και του ορθολογικού σχεδιασμού,ανέξοδες αναζητήσεις φανταστικών λύσεων συνδεδεμένων με ιστορικές επινοήσεις μεγαλείων.
Όταν η αφήγηση δε συμβαδίζει με την καθημερινή εμπειρία,το επόμενο στάδιο είναι η συνωμοσιολογία: μόνο αυτή εξηγεί πειστικά την ασυμβατότητα ανάμεσα σε όσα οι πολίτες φαντασιώνονται και σε όσα στην πράξη βιώνουν!

Ο Bastiat συνόψισε το φαινόμενο σε μια γνωστή ρήση του: "οι πιο παράλογες θεωρίες,έχουν την ευκαιρία τους,όταν οι άνθρωποι υποφέρουν: malisunda fames"!
Δεν αρκεί όμως μόνο ο πόνος,για την υιοθέτηση του παραλογισμού.Χρειάζεται και μια ιδεολογική προεργασία,κατά την περίοδο της ευημερίας.Αυτήν ακριβώς την παρέχουν οι προσεγγίσεις ιστορικού εθνικού μεγαλείου των εκπαιδευτικών συστημάτων των κρατών.

Υπάρχει μήπως κάποιο αντίδοτο στην προπαγάνδα αυτή?
Ίσως,η διεθνιστική αντίληψη,η προώθηση αντιλήψεων πανανθρώπινης συνεργασίας,η υιοθέτηση ενός υπερεθνικού ανθρωπισμού.
Αλλά η χαρτογράφηση των μονοπατιών του,είναι μια εξαιρετικά απαιτητική και μακρά διαδικασία,κυρίως γιατί υπερβαίνει τα σχηματοποιημένα ιδεολογήματα της δεξιάς και αριστεράς και μάλλον ίσταται πέραν της κηδεμονίας των επαγγελματιών της πολιτικής.

5/2/2014

Η στρέβλωση των προθέσεων

"Ο καπιταλισμός μετουσιώνει έτσι την ιδιοφέλεια σε κοινή ωφέλεια.Οι μαρξιστές προσπάθησαν να θεμελιώσουν την κοινωνία στην αλληλεγγύη και οδηγήθηκαν στην εξαθλίωση,την καταπίεση ανθρώπου από άνθρωπο και τη θεσμοθέτηση της βίας.Οι φιλελεύθεροι θεσμοποίησαν το πεφωτισμένο συμφέρον-ή ορθότερα την πεφωτισμένη προτίμηση-και οδηγήθηκαν στην ελευθερία,τα δικαιώματα του ανθρώπου και τον πλούτο".
Μάρκος Δραγούμης 
 ("Πορεία προς τον Φιλελευθερισμό")

Επειδή τυγχάνω βαθύς θαυμαστής της Μεταρρύθμισης,της Αναγέννησης και του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού,διέπομαι από μία καλοπροαίρετη καταρχήν διάθεση απέναντι στα δύο ιδεολογικά τέκνα του τελευταίου:το Φιλελευθερισμό και το Σοσιαλισμό!
Εκτιμώ πως η μήτρα των δυο αυτών ιδεολογιών υπήρξε κοινή,διαπνεόμενη από το αίτημα της απελευθέρωσης του ανθρώπου από το πέπλο της άγνοιας,της αποτίναξης της μοιρολατρείας ως στάσης ζωής και της εγκαινίασης μιας νέας ηθικής επιλογής: αυτής της αυτονομίας του ιστορικού υποκειμένου "άνθρωπος",της αποθέωσης του "Λόγου" ως εργαλείου νοητικής ανάλυσης και της Εμπειρίας ως παράγοντα επαλήθευσης ή διάψευσης των θεωρητικών μας συνθέσεων.

Εκτιμώ πως και οι δυο ιδεολογίες έχουν ανθρωπιστικά κίνητρα και στοχεύουν στην προαγωγή της ανθρώπινης ζωής.
Ωστόσο,η ανάλυση της ιστορικής εμπειρίας δείχνει πως,εκείνο που έχει τελικά σημασία,δεν είναι οι καλές προθέσεις,αλλά τα τελικά αποτελέσματα.
Δεν πρόκειται φυσικά να επιδοθώ σε ανάλυση του σοσιαλισμού.Η σχετική βιβλιογραφία είναι τεράστια.Προσωπικά πιστεύω πως η ανάλυση του Mises στο "Socialism" παραμένει αξεπέραστη στην ανάδειξη των θεωρητικών σφαλμάτων που οδήγησαν τα σοσιαλιστικά πειράματα παντού και πάντοτε σε αδιέξοδα.
Αυτό που θα επιχειρήσω,είναι μια παρουσίαση (αδρή) του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί ο καπιταλισμός.

Βασικό χαρακτηριστικό της οικονομικής συμπεριφοράς είναι η επίτευξη του βέλτιστου συντελεστή απόδοσης.Με απλά λόγια, πώς θα επιτύχουμε το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα σπαταλώντας τους λιγότερους δυνατούς πόρους.Το αποτέλεσμα είναι είτε η παραγωγή κάποιου εμπορεύματος,είτε η παροχή κάποιας υπηρεσίας.Οι πόροι έχουν να κάνουν,τόσο με το ανθρώπινο δυναμικό που απασχολείται,όσο και με τις εργατοώρες που δαπανώνται,αλλά και με τις πρώτες ύλες που απαιτούνται και τη διαδικασία επεξεργασίας τους στη γραμμή παραγωγής.

Υποστηρίζω λοιπόν την άποψη πως η επιτυχία του καπιταλισμού,οφείλεται στο γεγονός πως είναι οικονομικά ορθολογικός.Δηλαδή επιτυγχάνει μαι διαρκή βελτίωση του συντελεστή απόδοσης,σε ό'τι έχει να κάνει με την παραγωγή και την παροχή υπηρεσιών.Με απλά λόγια καταφέρνει διαρκώς να παράγει αγαθά και υπηρεσίες σε ολοένα μικρότερο κόστος,άρα προσβάσιμα σε ολοένα μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων.

Ας πάρουμε για παράδειγμα το κινητό τηλέφωνο.Πριν δεκαπέντε χρόνια περίπου,όταν πρωτοεμφανίστηκε στην αγορά,ήταν ογκώδες,περιορισμένων δυνατοτήτων και ακριβό.Η διαδικασία της καπιταλιστικής εξέλιξης (συσσώρευση κεφαλαίου,εξειδίκευση παραγωγής,επένδυση σε νέες τεχνολογίες,παραγωγή μεγάλης κλίμακας),οδήγησε σε λίγα χρόνια σε ένα μικρό κατασκεύασμα (που ολοένα μικραίνει),πολλαπλών δυνατοτήτων (που ολοένα αυξάνονται) και προσβάσιμο σε όλο τον πληθυσμό (σχεδόν όλοι έχουν,τουλάχιστον από ένα)!

Πώς επιτυγχάνονται όλα αυτά τα αξιοθαύμαστα?
1) Το πρώτο απαιτούμενο είναι η ύπαρξη κεφαλαίου προς επένδυση.Άρα η αποταμίευση μέρους του παραγόμενου πλούτου (capital accumulation).Δίχως αποταμίευση,δεν υπάρχει κεφάλαιο.Δίχως κεφάλαιο,δε γίνονται επενδύσεις.Δίχως επενδύσεις,δεν υπάρχει εξέλιξη (τεχνική,τεχνολογική,επιστημονική,καλλιτεχνική,κοινωνική με την ευρύτερη έννοια).
2) Το δεύτερο απαιτούμενο,είναι η επένδυση σε μαζική παραγωγή.Η μαζική παραγωγή,επιτρέπει την παροχή μεγάλης ποσότητας προϊόντων/υπηρεσιών με μικρό συγκριτικά κόστος,άρα με τελική τιμή προσβάσιμη στον καταναλωτή.
Γιατί συμβαίνει αυτό? Επειδή η μαζική παραγωγή συγκεντρώνει δύο επιπλέον χαρακτηριστικά που την εξελίσσουν
α) την εξειδίκευση στη γραμμή παραγωγής,που εξοικονομεί χρόνο και
β) την τεχνολογική εξέλιξη που προκύπτει απ΄την εξειδίκευση και την επένδυση κεφαλαίου σ'αυτήν
Όταν μια ομάδα ανθρώπων εξειδικεύονται σε μια συγκεκριμένη κατασκευή,είναι θέμα χρόνου να την κάνουν καλύτερη,ελαφρύτερη,αποτελεσματικότερη και ταχύτερα κατασκευάσιμη! Πρόκειται για προφανές αποτέλεσμα οφειλόμενο στις ικανότητες της ανθρώπινης διάνοιας.
Ταυτόχρονα,όταν υπάρχει κεφάλαιο για να επενδυθεί σε νέες δοκιμές υλικών και μεθόδων κατασκευής,η τεχνολογική πρόοδος ακολουθεί ως λογικό επακόλουθο.
3) Από τη στιγμή που ο πρώτος κατασκευαστής θα παρουσιάσει το νέο προϊόν,ένα πλήθος επίδοξων ανταγωνιστών (εφ'όσον λειτουργεί ο ελεύθερος ανταγωνισμός) θα τον μιμηθούν! Αυτό θα έχει ως συνέπεια,τα αρχικά υψηλά του κέρδη (του πρωτοπόρου),σταδιακά να συμπιέζονται απ'τον ανταγωνισμό και η τιμή του (αρχικά μοναδικού,αλλά τώρα πολλαπλά παρεχόμενου) προιόντος,διαρκώς να μειώνεται.
4) Έτσι,ολοένα και περισσότεροι καταναλωτές είναι πια σε θέση να αποκτήσουν το άλλοτε πολυτελές προϊόν ή να απολαύσουν την άλλοτε εξεζητημένη υπηρεσία!
Ο καπιταλισμός λειτουργεί προάγοντας το μαζικό πλούτο και τη μαζική συμμετοχή των ανθρώπων στα αγαθά της παραγωγής (προϊόντα και υπηρεσίες).
Είναι ένα σύστημα βαθιά δημοκρατικό και απόλυτα διανεμητικό.Όχι βέβαια άμεσα για όλους,ούτε στον ίδιο βαθμό για όλους,άλλα ως αποτέλεσμα μιας αρμονικής νομοτελειακής εξέλιξης!

Το αξιοθαύμαστο είναι,πως όλα αυτά συμβαίνουν,όχι εκ προθέσεως των επιχειρηματιών,αλλά ως παράπλευρο αποτέλεσμα της ατομικής τους επιδίωξης για κέρδος.Ακριβώς σαν "ένα αόρατο χέρι" να κατευθύνει αυτή τη διαδικασία μέσω του ατομικού,στο γενικό όφελος,κατά τη μνημειώδη παρομοίωση του Adam Smith!

'Ετσι,επιδιώκοντας ένα μη γενικευμένο όφελος,απολήγουμε δια της καπιταλιστικής παραγωγής,στο ευρύτερο κοινωνικό όφελος.
Αντίθετα,στο σοσιαλισμό,διακηρύσσουμε την επιδίωξη του κοινωνικού οφέλους και απολήγουμε,δια των αδιεξόδων της σοσιαλιστικής οικονομίας,στη γενικευμένη ανέχεια και στην πολιτική υποδούλωση των ανθρώπων.
Αυτή ακριβώς η στρέβλωση των προθέσεων,οφείλεται κατά τη γνώμη μου σε μια βασική παράμετρο: την ικανοποίηση των οικονομικών νόμων.Ο καπιταλισμός λειτουργεί επειδή τους σέβεται,ο σοσιαλισμός αποτυγχάνει,προσπαθώντας να τους παραβιάσει.

Φυσικά,η διαδικασία της καπιταλιστικής εξέλιξης δεν είναι τέλεια (μιλάμε για ανθρώπινες κοινωνίες πάντοτε,η τελειότητα είναι ανέφικτη).Στην πορεία της,υπάρχουν δυσάρεστες εξελίξεις για μεμονωμένα άτομα ή και για ολόκληρες επαγγελματικές ομάδες.
Η υποκατάσταση του αλόγου από το αυτοκίνητο,ως μεταφορικό μέσο,κατέστησε περιττή για παράδειγμα την ύπαρξη του επαγγελματικού κλάδου των πεταλωτών! Οι τελευταίοι,δεν είχαν άλλη επιλογή παρά να αλλάξουν εργασιακό αντικείμενο αφού,το προϊόν που μέχρι τότε παρήγαγαν έπαψε σταδιακά να έχει ζήτηση.Από την άλλη μεριά βέβαια,το αυτοκίνητο ως μαζικό μέσο μεταφοράς,έδωσε ζωή σε πλήθος νέων αντικειμένων εργασίας: ανταλλακτικά,λάστιχα,συνεργεία,καύσιμα,διαφήμιση κι ένα σωρό άλλοι κλάδοι ανθρώπινων δραστηριοτήτων οφείλουν την ύπαρξή τους στην αυτοκίνηση!
Η έκλειψη των πεταλωτήδων δεν οδήγησε την κοινωνία σε κατάσταση μειωμένου συνολικού πλούτου,αντίθετα υπήρξε η παράπλευρη απώλεια για την επαύξηση του συνολικού πλούτου που η τεχνολογία (δια του αυτοκινήτου) επέφερε!

Ωστόσο,για τον πεταλωτή κάθε εποχής,αυτή η διαδικασία -την οποία ο Schumpeter ονόμασε εύστοχα "δημιουργική καταστροφή"-δεν παύει να είναι επώδυνη!
Ιδιαίτερα επώδυνη είναι για "τον πεταλωτή της μέσης ηλικίας".Τον άνθρωπο δηλαδή που δεν είναι ακόμη ηλικιωμένος αρκετά (ώστε να συνταξιοδοτηθεί),αλλά ούτε και ηλικιακά ακμαίος (ώστε να μπορεί εύκολα να εκπαιδευτεί σε νέες δεξιότητες).Ο μεσήλικας λοιπόν που πέφτει θύμα της "δημιουργικής καταστροφής",ο ανώνυμος εργάτης που πρέπει στη μέση ηλικία να βρει νέα δουλειά,ο Joe Smith (http://nikorestis.blogspot.gr/2013/09/blog-post_29.html) ή Γιάννης Παπαδόπουλος (κατά τη ρήση του Henry Hazlitt) αξίζει την προσοχή και την υποστήριξή μας.

Είναι γεγονός πως η σοσιαλιστική αντίληψη,η οποία κυριάρχησε στον 20ο αιώνα στην πλειοψηφία των οργανικών διανοούμενων της Δύσης,παρά την καθολική της αποτυχία σε επίπεδο πρακτικής εφαρμογής,εξακολουθεί να επιβιώνει ιδίως σε χώρες περιορισμένης απήχησης των φιλελεύθερων απόψεων,όπως η Ελλάδα.Επιπλέον,χρησιμοποιώντας τη διαδικασία της "δημιουργικής καταστροφής",επικρίνει την οικονομία της αγοράς ως "ανάλγητη" και,προστρέχοντας στα θιγόμενα συμφέροντα κάθε επαγγελματικής ομάδας,διεκδικεί την "κοινωνική προστασία" των θιγομένων ως αυτονόητη υποχρέωση του Κράτους απέναντι στον δήθεν αντικοινωνικό χαρακτήρα της αγοράς.
Πρόκειται για δεύτερη στρέβλωση.
Αυτό που επιζητούν οι απολογητές του προστατευτισμού,είναι η διαφύλαξη των συντεχνιακών τους προνομίων σε βάρος των καταναλωτών.
Διότι η προστασία που παρέχει το Κράτος έναντι του ελεύθερου ανταγωνισμού (κλειστά επαγγέλματα,περιορισμοί στη διακίνηση/διάθεση προιόντων,διατιμήσεις,κρυφές ή φανερές επιδοτήσεις κλπ) μόνο με έναν τρόπο επιτυγχάνεται: με την επιβάρυνση των καταναλωτών,είτε έμμεσα (φόροι υπέρ τρίτων),είτε άμεσα (τελική τιμή προϊόντος/υπηρεσίας).
Έτσι λοιπόν,στο όνομα της προστασίας του "αδύναμου παραγωγού",οι πολίτες καλούνται να επιδοτήσουν ένα μη παραγωγικό επάγγελμα!
Αυτή η σπατάλη κεφαλαίου (το να πληρώνεις τεχνηέντως ακριβότερα ένα αγαθό ή μια υπηρεσία),είναι στην ουσία της βαθιά αντικοινωνική: περιορίζει το διαθέσιμο εισόδημα των καταναλωτών,δηλαδή την αγοραστική τους δύναμη αλλά και την αποταμιευτική τους ικανότητα,μειώνει τις δυνατότητες νέων επενδύσεων (το κεφάλαιο δαπανάται αντί να επενδύεται κάπου αλλού),παρεμποδίζει την προσαρμογή των προστατευμένων επαγγελμάτων στις νέες εξελίξεις της τεχνολογίας (όταν προστατεύεσαι,δεν έχεις κίνητρο να βελτιώνεσαι),συνολικά αποτελεί παράγοντα οικονομικής στασιμότητας και οπισθοδρόμησης!
Δεν προάγεται ο κοινωνικός πλούτος όταν όλοι πληρώνουμε ακριβότερα τις υπηρεσίες ή τα προϊόντα που προστατεύονται.Το αντίθετο ακριβώς συμβαίνει!
Η "προστασία" απ'τον ελεύθερο ανταγωνισμό εξυπηρετεί μόνο τα συμφέροντα της προστατευμένης ομάδας ενώ επιβαρύνει συνολικά την κοινωνία.
Η αντίληψη αυτή,αποτελεί την ουσία του κορπορατισμού,μιας μορφής οικονομικής οργάνωσης στην οποία το Κράτος έχει αναλάβει τον έλεγχο της αγοράς και μεριμνά για την προστασία των επαγγελματικών ενώσεων,έναντι του ανταγωνισμού.
Ο κορπορατισμός εκ των πραγμάτων,σημαίνει πως κυρίαρχο ρόλο στη διαμόρφωση των οικονομικών όρων δεν έχει η αρχή της προσφοράς/ζήτησης ,αλλά η διαπραγματευτική ισχύς των διαφόρων συντεχνιών!
Αν το πολίτευμα είναι ολοκληρωτικό,όπως ο ιταλικός φασισμός ή ο γερμανικός ναζισμός του μεσοπολέμου,το Κράτος κυριαρχεί απόλυτα και δεν συνδιαλέγεται,οι δε συντεχνίες τελούν υπό τον έλεγχό του.
Αν το πολίτευμα είναι δημοκρατικό,όπως στη χώρα μας,η οικονομική ζωή εκφυλίζεται σε ένα διαρκές αλισβερίσι Κράτους-ομάδων συμφερόντων,με την πρόθυμη συνδρομή των ΜΜΕ (που έχουν έννομο συμφέρον να προάγουν παρόμοια θέματα,ως κατεξοχήν χώρος συμμετοχής στη συναλλαγή).
Κι όλα αυτά,ενδύονται τον ιδεολογικό μανδύα της αντικαπιταλιστικής πάλης,είτε εξ αριστερών,είτε εκ δεξιών.
Η αριστερή αφήγηση επικεντρώνει στην άρνηση των αλλαγών που επιφέρει η "δημιουργική καταστροφή" στο όνομα της "προστασίας των αδύναμων",η δεξιά στο όνομα της "προστασίας των Ελλήνων".Δεν είναι παράξενο που οι δυο αφηγήσεις συχνά συμπίπτουν σε κοινές πολιτικές επιδιώξεις: άρνηση της επιχειρηματικής εξωστρέφειας,φοβία για τον ανταγωνισμό με το διεθνές περιβάλλον,καχυποψία απέναντι στην καινοτομία,απαισιόδοξη ανάγνωση του μέλλοντος.
Το τοπίο χωράει και θεωρίες συνωμοσίας στις οποίες τα νήματα κινούν κατά περίπτωση,"υστερόβουλοι καπιταλιστές","προδότες του ελληνισμού","ανθέλληνες","πράκτορες του κεφαλαίου ή/και των ξένων συμφερόντων" και λοιπές επινοήσεις του φαιοκόκκινου θερμοκηπίου...

Η φιλελεύθερη ανάγνωση,απέναντι στο συμφέρον της συντεχνίας,προκρίνει το συμφέρον των καταναλωτών.Με άλλα λόγια το συμφέρον των πολλών,έναντι των ολίγων,δίχως την κατάλυση του ατομικού δικαιώματος της επιλογής.Η φιλελεύθερη αντίληψη,ξεκινώντας απ'τον οικονομικό ορθολογισμό καταλήγει στη δημοκρατική επιλογή (το δίκαιο των πολλών αλλά και το δικαίωμα του ατομικώς διαφέρειν).Η σοσιαλιστική ανάγνωση,περιφρονώντας την οικονομική λογική,καταλήγει να υπερασπίζεται τα συμφέροντα μεμονωμένων ομάδων έναντι των πολιτών,δηλαδή μια μορφή ιδιότυπης ολιγαρχίας.
Αλλά και πέραν των οικονομικών δεδομένων,ο φιλελεύθερος,σταθερά προσανατολισμένος στο δικαίωμα της ελεύθερης ατομικής επιλογής,προστατεύει τα δικαιώματα των καταναλωτών.Ο σοσιαλιστής,ομνύοντας στην προστασία των αδύναμων,εκλαμβάνει ως τέτοιους τους επαγγελματίες και περιφρονεί τους καταναλωτές!
Οι στρεβλώσεις διαρκώς πολλαπλασιάζονται...

Είναι σημαντικό να αντιληφθούμε πως στη σύγχρονη κοινωνία,όπως σωστά σημείωσε ο Bastiat,καθένας μας είναι ταυτόχρονα παραγωγός και καταναλωτής,πάροχος αλλά και χρήστης υπηρεσιών.Κάθε προστασία που ζητά για την υπηρεσία που παρέχει ή το προιόν που παράγει,τη βρίσκει μπροστά του ως αγοραστής ή χρήστης.Το κράτος του δίνει κάτι,αφαιρώντας το από τους άλλους και ταυτόχρονα τον υποχρεώνει να πληρώσει στο πολλαπλάσιο την αντίστοιχη προστασία που παρέχει το Κράτος στους υπόλοιπους.
Ένα ατελείωτο γαιτανάκι αλληλοεπιδοτούμενων πασχίζει να εξασφαλίσει το μεγαλύτερο κομμάτι μιας πίτας διαρκώς συρρικνούμενης!
Διότι,αφού οι επιδοτήσεις εξακοντίζουν το κόστος παραγωγής,η συνολική πίτα διαρκώς μειώνεται!
Ο πλούτος περιορίζεται και ταυτόχρονα οι ομάδες συμφερόντων διαγκωνίζονται όλο και πιο έντονα για το μεγαλύτερο κομμάτι!
Και ιδού η μεγαλύτερη των στρεβλώσεων: η Κρατική παρέμβαση στην αγορά και η "προστασία στο όνομα της κοινωνικής ειρήνης" οδηγεί σε αθέμτο ανταγωνισμό,συντεχνιακή αλληλουπονόμευση,συνθήκες κοινωνικής έντασης,καχυποψία,απαξιωτικές συμπεριφορές,ό'τι συνοπτικά χαρακτηρίζεται ως "κοινωνικός αυτοματισμός"!

Είναι νομίζω σαφές,μετά απ΄όλα αυτά πως η σταθερή οικονομική επιδίωξη των κοινωνιών,πρέπει να είναι η συνεχής αύξηση της αποδοτικότητας της εργασίας.Πώς δηλαδή θα παράγουμε διαρκώς περισσότερα με συνεχώς λιγότερο κόπο.Όχι πώς θα συντηρούμε τεχνητά εργασίες μη παραγωγικές,αλλά πώς θα μειώνουμε διαρκώς το κόστος της μαζικής παραγωγής.
Όχι μια κοινωνία πλήρους απασχόλησης,αλλά μια κοινωνία πλήρης παροχών!
Όχι μια φοβική κοινωνία που θα ομνύει στην ασφάλεια της στασιμότητας,αλλά μια ανοιχτή κοινωνία που θα δοκιμάζει διαρκώς,θα πρωτοτυπεί και θα δημιουργεί!
Αλλά ταυτόχρονα,θα φροντίζει τους Joe Smiths της! Εδώ ακριβώς,χρειάζεται η συνδρομή της σύγχρονης σοσιαλδημοκρατίας και του κράτους πρόνοιας,ως απαραίτητων συμπληρωμάτων της οικονομίας της αγοράς!

Ας συμπληρώσουμε πως και ο "ελεύθερος χρόνος",αποτελεί δημιούργημα του αποθέματος πλούτου που ο καπιταλισμός κατέστησε εφικτό! Η αξιοποίηση του "ελεύθερου χρόνου" (τουρισμός,ταξίδια,δραστηριότητες,χόμπυ κλπ) αποτελεί εργασιακό πεδίο των τελευταίων πενήντα χρόνων.Μέχρι τότε,η έννοια του "ελεύθερου χρόνου" και της "αναψυχής" ήταν ανύπαρκτη...
Η νομοθεσία για την 8ωρη εργασία,ήρθε να επικυρώσει μια δυνατότητα που ήταν πλέον εφικτή χάρις στην επάρκεια παραγωγής και τον πλούτο.Δεν ήταν όμως οι νόμοι που βελτίωσαν τις συνθήκες ζωής των ανθρώπων,αλλά ο παραγόμενος πλούτος που κατέστησε εφικτούς αυτούς τους νόμους! (http://nikorestis.blogspot.gr/2012/11/blog-post_15.html)

Εντυπωσιάζει πραγματικά η διάσταση,ανάμεσα στο πλήθος των προιόντων,υπηρεσιών και επιλογών που οφείλουμε στον καπιταλισμό από τη μια και στη γενικευμένη αποστροφή,μέχρις απροκάλυπτου μίσους που τρέφουμε γι'αυτόν!
Αυτή δε,ίσως είναι η υπέρτατη στρέβλωση...

Η πρόκριση του συμφέροντος των καταναλωτών/πολιτών έναντι αυτού των επαγγελματικών συντεχνιών,είναι η γνώση που οφείλω στον Frederic Bastiat το έργο του οποίου αποτελεί υπόδειγμα ανάλυσης στον τομέα της πολιτικής οικονομίας.
Εξ ου και το οφειλόμενο εξώφυλλο.

29/1/2014

"Το αόρατο ρήγμα"

Συνοπτικές διαπιστώσεις από το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του Αρίστου Δοξιάδη (με πλάγια γράμματα οι παραπομπές,με κανονικό κείμενο τα σχόλιά μου):

1) Η πιο θεμελιακή αδυναμία της Ελληνικής οικονομίας ήταν διαχρονικά το γεγονός πως ο παραγωγικός καπιταλιστικός τομέας ήταν πολύ μικρός.Με στοιχεία του 2007,μόνο το 2,6% του εργατικού δυναμικού απασχολούνταν σε μεγάλες (>250 άτομα προσωπικό) επιχειρήσεις (σελ.209-212).
Η κλασική μαρξιστική αφήγηση λοιπόν στην Ελλάδα δεν έχει βάση,ακριβώς διότι λείπουν οι μεγάλες καπιταλιστικές επιχειρήσεις.

2) Δεν υπάρχει άλλη χώρα στον ΟΟΣΑ με τόσο υψηλό ποσοστό αυτοαπασχολούμενων (57% με μ.ο ΟΟΣΑ 30%) (σελ.38).Ταυτόχρονα,το μεγαλύτερο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας (74,7%) απορροφάται σε μη-ανταγωνιστικές ("μη-εμπορεύσιμες") διεθνώς δραστηριότητες (π.χ Δημόσια Διοίκηση,ΔΕΚΟ,Τράπεζες,τηλεφωνία,ΜΜΕ,λιανεμπόριο,οικοδομή,δικηγορικές υπηρεσίες,κουρεία κλπ).(σελ.208)
Έτσι,λοιπόν,ελλείψει διεθνούς ανταγωνισμού,το Ελληνικό κράτος αποτελεί το βασικό προμηθευτή της επιχειρηματικότητας.
Γι'αυτό το λόγο,οι περισσότερες από τις (λίγες) μεγάλες επιχειρήσεις του δευτερογενούς τομέα στην Ελλάδα,είναι προμηθευτές του Δημοσίου. (σελ.64)
Ήδη λοιπόν έχει σκιαγραφηθεί ένα μοντέλο οικονομίας στο οποίο το Κράτος έχει τον κυρίαρχο ρόλο και η όποια ιδιωτική επιχειρηματικότητα βρίσκεται υπό την άμεση κρατική εξάρτηση.
Δε χρειάζεται πολλή σκέψη για να αντιληφθεί κανείς πως εδώ θεμελιώνεται η άνομη συναλλαγή,η αδιαφάνεια και η διαφθορά.

3) Το δεύτερο στοιχείο,που επιβάλλει την άνομη συναλλαγή του επιχειρηματία με το Κράτος,είναι οι "νόμοι των Φαρισαίων" (σελ.82-94). Γράφει χαρακτηριστικά ο Α.Δ "όταν σε κάποιον κλάδο υπάρχει μη εφαρμόσιμη νομοθεσία,αυτή λειτουργεί στρεβλά:δίνει πλεονέκτημα σε όποιον την παραβαίνει" (σελ90).
Ο συνδυασμός της εκτεταμένης κρατικής παρέμβασης,της δαιδαλώδους γραφειοκρατίας και του ασαφούς νομικού καθεστώτος,νομοτελειακά οδηγεί στις άνομες συναλλαγές.Καμία έκπληξη λοιπόν που η χώρα μας έχει έναν από τους υψηλότερους δείκτες διαφθοράς διεθνώς.Σύμφωνα με http://www.transparency.org/cpi2013/results η Ελλάδα έχει δείκτη διαφθοράς 40 (κάτω από 50 θεωρείται εκτεταμένη διαφθορά) και είναι 80η από 175 χώρες.

4) Η κρατικοδίαιτη επιχειρηματικότητα όμως έχει και άλλη μία σοβαρή παρενέργεια : "τα ΜΜΕ και οι συλλογικοί φορείς της εγοδοσίας,δεν έβαλαν ποτέ ψηλά στην ατζέντα τη μείωση των δημοσίων δαπανών,γιατί από αυτές προέρχονται τα έσοδά τους" (σελ66).
Έτσι λοιπόν η κυρίαρχη αφήγηση (ΜΜΕ/συνδικάτα) προασπίζει αυτόν τον θεσμοποιημένο προσοδοθηρικό κορπορατισμό.

5) Πώς λοιπόν επιβίωνε τόσα χρόνια μια μεγάλου μεγέθους μεσαία τάξη αυτοαπασχολούμενων δίχως να είναι διεθνώς ανταγωνιστική? Μα προφανώς με την κρατική προστασία: περιορισμοί ανταγωνισμού στα κλειστά επαγγέλματα,ελάχιστες εγγυημένες αμοιβές,κρατικά εγγυημένο ποσοστό κερδοφορίας,διοικητικοί περιορισμοί στην είσοδο νέων ανταγωνιστών κλπ.
"Αυτό που έκανε το Κράτος,ήταν να εξασφαλίζει ένα μίνιμουμ εισόδημα για όλους,επιβαρύνοντας υπέρμετρα την υπόλοιπη οικονομία" (σελ101)
Γιατί βέβαια την προκλητή ζήτηση ιατρικών υπηρεσιών,το υψηλό ποσοστό κέρδους των φαρμακείων,τις υποχρεωτικές παραστάσεις των δικηγόρων,τις απευθείας αναθέσεις έργων στους μηχανικούς,τις επιχορηγήσεις των ευγενών ταμείων και ένα σωρό άλλες ρυθμίσεις,τις επιβαρύνονταν οι καταναλωτές.

6) Το επόμενο ερώτημα προκύπτει αβίαστα: πού έβρισκε χρήματα το Κράτος για να επιδοτεί όλες αυτές τις προσοδοθηρίες?
Η απάντηση που μπορώ να υποθέσω είναι: τυπώνοντας δραχμές (όσο είχαμε δραχμή) ή δανειζόμενο σε ευρώ (από όταν μπήκαμε στο ευρώ).Η πρώτη πρακτική εκτοξεύει τον πληθωρισμό,η δεύτερη το δημόσιο χρέος και οι δύο μαζί τα ελλείμματα...

7) Καλά όλα αυτά,αλλά μήπως τουλάχιστον η εκτεταμένη Κρατική παρέμβαση είχε και την καλή της όψη,στον τομέα των κοινωνικών παροχών? Δυστυχώς τα στοιχεία το διαψεύδουν: η επίδραση των κοινωνικών δαπανών στη μείωση του αριθμού των φτωχών ήταν (2010) η χαμηλότερη από όλες τις χώρες της ΕΕ-27 (13% έναντι μέσου ευρωπαϊκού μ.ο 38%) (σελ.58).
Σε ένα σύστημα εκτεταμένης διαπλοκής ομάδων συμφερόντων,η κατανομή των προνοιακών παροχών ήταν λογικό να υπακούει σε ασκήσεις ισορροπιών μεταξύ των διαφόρων ομάδων πίεσης αντί να κατανέμεται στους πραγματικά φτωχούς.

8) Ποιές ομάδες συμφερόντων ασκούσαν την αποτελεσματικότερη πίεση? Αυτό το γνωρίζουμε ήδη: οι συντεχνίες των ΔΕΚΟ και του ευρύτερου δημόσιου τομέα.Γιατί συνέβαινε αυτό?
Επειδή το Κράτος,παρά το μέγεθός του "είχε περιορισμένες διοικητικές ικανότητες,ενώ αντίθετα η εξουσία των εργαζόμενων σ'αυτό ήταν πολύ ισχυρή στο να δημιουργούν και να διατηρούν κεκτημένα για τον εαυτό τους.Αυτά τα δυο στοιχεία,είναι αλληλένδετα" (σελ138)
Είναι γνωστά τα προνόμια των ΔΥ και των ταμείων τους έναντι των εργαζομένων και συνταξιούχων του ΙΚΑ για παράδειγμα.
"Η αναδιανομή και οι υπηρεσίες που παρείχε το Κράτος στήριζαν περισσότερο μια μεγάλη και πολύμορφη μεσαία τάξη παρά τους πιό αδύναμους (σ.138)".

9) Επιστρέφοντας στο (6),ο Α.Δ εκτιμά πως στην Ελλάδα είχαμε ένα Δημόσιο που λειτουργούσε χωρίς όρια δαπανών (budget constraint) δηλαδή ένα τριτοκοσμικό Δημόσιο (σελ.148).
Δύσκολα μπορεί κανείς να αμφισβητήσει αυτή την κρίση για μια χώρα που μέχρι πριν δυο χρόνια αγνοούσε πόσους ΔΥ μισθοδοτεί...
Γιατί συνέβαινε όμως κάτι τέτοιο? Μα επειδή όλη αυτή η άρνηση της στατιστικής καταγραφής,ισοδυναμούσε με ανεξέλεγκτες δαπάνες,από τις οποίες προσπορίζονταν πλήθος διαπλεκομένων.
ο ΑΔ εκτιμά πως οι μίζες,οι αργομισθίες,οι προμήθειες του Δημοσίου,οι λογής επιδοτήσεις και κοινωνικοί πόροι,οι στρεβλώσεις (υπερσυνταγογράφηση,ιδιωτικά φροντιστήρια) κλπ αν αθροιστούν ισοδυναμούν με ένα πολύ μεγάλο ποσοστό του ΑΕΠ και υπερβαίνουν την όποια υπεραξία καρπούνται οι λίγοι μεγάλοι εγχώριοι εργοδότες (σελ.151).
Πρόκειται για κρίσιμη διαπίστωση,η οποία στο βαθμό που ισχύει αναιρεί τη μυθολογία περί "ολίγων που υφάρπαξαν το δημόσιο πλούτο" και τείνει μάλλον να επιβεβαιώσει το Παγκαλικό "μαζί τα φάγαμε"!

10) Μια άλλη δυσάρεστη αλήθεια είναι πως τα αδήλωτα εισοδήματα στην Ελλάδα,είναι σε μικρό ποσοστό κέρδη του μεγάλου κεφαλαίου και σε μεγάλο ποσοστό κέρδη των αυτοαπασχολούμενων και των μικροεπιχειρήσεων (σελ.165).
Κοινώς,εμείς η μεσαία τάξη (που τραγουδούσε και ο Μούτσης) είμαστε οι κατεξοχήν φοροφυγάδες,πολύ απλά επειδή είναι πολύ ευκολότερο να φοροδιαφύγουμε! Άλλος ένας μύθος της αριστερής ανάλυσης που οραματίζεται τάχατες αμύθητο πλούτο κρυμμένο στις "μεγάλες καπιταλιστικές επιχειρήσεις" (τις ελάχιστες άλλωστε στην Ελλάδα)...

11) Γιατί λοιπόν ειδικά η Ελλάδα μπήκε στο μάτι του κυκλώνα? Ο Α.Δ είναι σαφής: επειδή η χώρα μας συνδύαζε τέσσερα στοιχεία εξαιρετικά προβληματικά: ελλειμματικό ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών (από το 1982 και πέρα),υψηλό ποσοστό κατανάλωσης (χαμηλή αποταμίευση) επί τουλάχιστον 15ετία,σημαντικό δημοσιονομικό έλλειμμα επί τουλάχιστον 30 χρόνια (με έμφαση στη διετία 2007-9) και τέλος σχεδόν το υψηλότερο δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ στην ΕΕ(σελ.185).
Τα σενάρια συνωμοσίας κάπου εδώ καταρρέουν...
Ο ελληνικός μικροκαπιταλισμός...αντί για μεγάλες επιχειρήσεις,υπαλληλοποιημένους επαγγελματίες και golden boys,διάλεξε τους βουλευτές και υπουργούς που με το δημοκρατικό εργαλείο των δημοσίων δαπανών έφερναν το παγκόσμιο χρήμα μέσα στο ελληνικό νοικοκυριό (σελ.189).
Για να είμαστε δίκαιοι,το φαινόμενο της πιστωτικής επέκτασης δεν ήταν αμιγώς ελληνικό.
Σε όλη τη Δύση,τις τελευταίες δεκαετίες η αύξηση του ΑΕΠ στηρίχτηκε σε μεγάλο βαθμό στη διόγκωση του δανεισμού των νοικοκυριών (σελ.188).
Τυπική δηλαδή Κεϋνσιανή συνταγή "τόνωσης της ζήτησης"!
Μόνο που στην Ελλάδα,"το ξεχειλώσαμε"!
Δεν μπορώ πάντως να μη σημειώσω τη δικαίωση όσων φιλελεύθερων οικονομολόγων επικρίνουν την Κευνσιανή συνταγή οικονομικής ανάπτυξης...

12) Ποιό ήταν όμως το "αόρατο ρήγμα"? Είναι πολύ ενδιαφέρουσα εδώ η ανάλυση του Δοξιάδη και θα την περιγράψω όπως την κατάλαβα.
Το ρήγμα λοιπόν ήταν η διόγκωση των μη ανταγωνιστικών οικονομικών κλάδων και υπηρεσιών σε βάρος των ανταγωνιστικών (βλ.σημείωση 2).
Η καλομαθημένη μεσαία τάξη έστελνε τα παιδιά της να σπουδάσουν,ώστε να συνεχίσουν την καριέρα των προσοδοθήρων αυτοαπασχολούμενων,σε τομείς ελάχιστα παραγωγικούς ή παροχής υπηρεσιών απολύτως μη ανταγωνιστικούς (αλλά προστατευμένους απ'το διεθνή ανταγωνισμό)!
Η βιομηχανία παραγωγής πτυχίων ΑΕΙ/ΤΕΙ τις τελευταίες δεκαετίες,απαντούσε σε αυτή τη διαρκώς διογκούμενη κοινωνική απαίτηση.
Έτσι ο μη-εμπορεύσιμος τομέας έγινε υπερτροφικός,σε βάρος του εμπορεύσιμου.
Δυστυχώς όμως,στην πραγματική οικονομία ο εμπορεύσιμος είναι το άλογο,ο μη-εμπορεύσιμος το κάρο.
Η Ελληνική πολιτική τάξη και κοινωνία,έβαλε το κάρο μπροστά απ'το άλογο!
Δεν μπορώ εδώ να μη θυμηθώ τον Schumpeter ο οποίος περιέγραφε στην πορεία της καπιταλιστικής ανάπτυξης,μια διαρκώς διογκούμενη  τάξη εκπαιδευμένων ανθρώπων η οποία κάποια στιγμή δεν μπορεί να εξαργυρώσει το πτυχίο της,με μια καλά αμοιβόμενη εργασία.Αυτοί οι άνθρωποι-λέει ο Schumpeter-γίνονται οι ισχυρότεροι επικριτές του καπιταλισμού.Πιθανόν να έχει δίκιο,είναι πολλά τα παραδείγματα εύπορων γόνων αστών που τον επιβεβαιώνουν.Υποψιάζομαι δε πως,στα καθ'ημάς,συγκροτούν και το βασικό κορμό του ΣΥΡΙΖΑ,αλλά αυτή είναι μια άλλη συζήτηση.


Το βιβλίο του Αρίστου Δοξιάδη δεν τελειώνει εδώ.
Ο συγγραφέας προτείνει μια διαδικασία εξόδου από την κρίση "με τις δικές μας δυνάμεις".
Δε θα την αναλύσω,θα σας παροτρύνω να αγοράσετε το βιβλίο και να την αξιολογήσετε οι ίδιοι.
Αν αισθάνθηκα την ανάγκη για την παραπάνω-ατελή ασφαλώς-παρουσίαση,είναι επειδή το "Αόρατο Ρήγμα" είναι κατά τη γνώμη μου η εγκυρότερη αφήγηση των αιτιών της Ελληνικής κρίσης,τουλάχιστον από όσες έχω προσωπικά υπ'όψιν μου.
Μακριά από δογματισμούς και σχήματα μακροοικονομίας,περιγράφει τη σημασία των θεσμών στην μικροοικονομία,δηλαδή στην καθημερινή οικονομική συμπεριφορά του καθενός μας,εκεί που πραγματικά λαμβάνει χώρα το οικονομικό γίγνεσθαι.
Εγώ τουλάχιστον,αναγνώρισα τον εαυτό μου σε αρκετές περιγραφές.
Το τελικό μήνυμα του συγγραφέα είναι αισιόδοξο!
Θα τα καταφέρουμε,στηριζόμενοι σε ορθολογικές επιλογές!
Μια άποψη που εδράζεται στην ατομική ευθύνη του υποκειμένου και στην αναγκαιότητα χρήσης των εργαλείων της εμπειρίας ως θεμελιωδών πηγών γνώσης,μακριά από δεισιδαιμονίες και αναπόδεικτες συνωμοσιολογικές κατασκευές,δεν μπορεί παρά να με βρίσκει σύμφωνο!

26/1/2014

Παραμονή 2014

"...Πετάμε με το μονοπλάνο του Saint-Exupery πάνω απ'τον Ειρηνικό.Είναι βράδυ και μόνο τ'αστέρια μας δίνουν πορεία,μέσα στο σκοτάδι,πάνω απ'τη μαύρη άβυσσο.Τα μαλλιά της κυματίζουν μαζί με το κίτρινο φουλάρι του λαιμού και με κρατάνε ζωντανό.Δεν μπορώ να τη δω,έτσι όπως κάθεται στην μπροστινή θέση,αλλά μου φαίνεται πως χαμογελάει δακρυσμένη.
Πλησιάζουμε στις Άνδεις.Τα αιώνια χιόνια τους αστράφτουν απόκοσμα μέσα στη νύχτα,λουσμένα απ'το φως του Σταυρού του Νότου.Όπου να'ναι θα φανούν οι φωτιές απ'το χωριό των Ινδιάνων.Μερικά σύντομα λεπτά παγωνιάς κι ύστερα η προσγείωση στο οροπέδιο...
...μπαίνουμε στην καλύβα εξαντλημένοι αλλά γεμάτοι ένταση.Την κοιτάζω κάτω απ'το τρεμουλιαστό φως της λάμπας πετρελαίου.Ο αέρας που περνάει απ'τις ρωγμές,κάνει τη σκιά της να τρέμει.
Το αύριο,είναι ένα άγνωστο ενδεχόμενο.
Απόψε όμως,θα κάνουμε έρωτα μέχρι να'ρθει..."

31/12/2013