Τα τσουβάλια του Ροβινσώνα

Γράφει ο Knut Wicksell (lectures on political economy, vol.1,p.31):

"Ας υποθέσουμε πως ο Ροβινσωνας καλλιεργεί καλαμπόκι για τις ανάγκες του και η ετήσια Συγκομιδή του ειναι πέντε τσουβάλια. Ενας τρίτος παρατηρητής θα υπέθετε πως η αξία κάθε σακιού ειναι ίδια αφού,τόσο το περιεχόμενο,οσο και η ποσότητα δε διαφέρουν στο ελάχιστο. Ειναι όμως ετσι;
Το πρώτο τσουβάλι ειναι απολύτως αναγκαίο για να τραφεί ο Ροβινσώνας,δίχως αυτό δεν επιβιώνει.
Το δεύτερο τσουβάλι επίσης το καταναλώνει,αλλά τώρα πλέον όχι για να αποφύγει το λιμό,μα για να νιώθει χορτάτος,καλοταϊσμένος.
Το τρίτο,το χρησιμοποιεί για να ταΐσει τα κοτόπουλα στο κοτέτσι του,ετσι ώστε να τα πολλαπλασιάσει και να εμπλουτίσει το διαιτολόγιό του με κρέας και αυγά.
Το τέταρτο σακί,το χρησιμοποιεί για να φτιάξει απόσταγμα απο τον καρπό,ενα υποκατάστατο του αλκοόλ,μια μικρη δηλαδή πολυτέλεια για την καθημερινότητά του.
Το πέμπτο τέλος,μιας και του περισσεύει,το χρησιμοποιεί για να ταΐσει τους παπαγάλους και τα εξωτικά πτηνά του νησιού,ετσι ώστε να περνά το χρόνο του κάπως πιο ευχάριστα. Εισάγει την πολυτέλεια της διασκέδασης στη ζωή του.
Αν για οποιονδήποτε λόγο,ο Ροβινσωνας χρειαστεί να θυσιάσει κάποιο απ τα τσουβάλια του,το βέβαιο ειναι πως θα θυσιάσει πρώτα το 5ο και στη συνέχεια το 4ο. Θα προσπαθήσει να διαφυλάξει τα υπόλοιπα και ιδιαίτερα τα δυο πρώτα.
Αν λοιπόν η χρόνια έχει κακή σοδειά και τα τσουβάλια γίνουν δυο, προφανώς θα χρησιμοποιηθούν όπως το 1ο και το 2ο,αποκλειστικά δηλαδή για τη σίτιση του Κρούσου".

Το παράδειγμα αυτό δείχνει πως η αξία κάθε πράγματος,είναι απόλυτα εξαρτημένη από το χρήστη του,δηλαδή από τον άνθρωπο που το παράγει και το χρησιμοποιεί. Κάθε τσουβάλι καλαμπόκι αξίζει όσο το αξιολογεί ο άνθρωπος. Διαφορετικά το αξιολογεί ενας πεινασμένος,διαφορετικά ενας χορτάτος,διαφορετικά ενας που έχει μπουχτίσει να τρώει καλαμπόκι.
Ο Adam Smith περιέγραφε πως κάθε αγαθό έχει δυο μορφές αξίας: την αξία χρήσης και την αξία ανταλλαγής. Οι δυο τους δεν ταυτίζονται απαραίτητα. Το αποφασιστικό κριτήριο αξιολόγησης ειναι η σπάνις (scarcity). Αυτο ακριβώς το στοιχείο,ειναι που αξιολογεί ξεχωριστά ο κάθε άνθρωπος.
Αυτό δε το χαρακτηριστικό,η σπάνις, η έλλειψη,η ανεπάρκεια αγαθών,είναι που γεννά την Πολιτική Οικονομία.
Ο αέρας που αναπνέουμε,έχει τεράστια αξία χρήσης,αλλα επειδή διατίθεται σε αφθονία,η αξία ανταλλαγής του,ειναι μηδαμινή.
Το νερό που πίνουμε,έχει εξίσου μεγάλη αξία χρήσης,η δε ανταλλακτική του αξία εξαρτάται απο τη διαθεσιμότητά του. Είναι μικρή στην καλά ενυδατωμένη μας 'Ηπειρο,είναι μεγάλη στις περιοχές που πλήττονται από ξηρασία και ανυδρία.
Πάντοτε,ο αποφασιστικός κριτής είναι ο άνθρωπος που πρόκειται να καταναλώσει (αγαθά ή υπηρεσίες)!
Εδώ εδράζεται η αντίληψη για την υποκειμενική θεωρία αξίας (subjective theory of value) των αγαθών/υπηρεσιών,την οποία ενστερνίζεται η Αυστριακή σχολή οικονομικών (Menger,Bawerk,Mises,Hayek κ.α).
Αν επιχειρούσα να δώσω έναν ορισμό θα έλεγα πως "η ανταλλακτική αξία κάθε αγαθού/υπηρεσίας,δηλαδή η οικονομική του αξία,εξαρτάται άμεσα απ;o το ποσό αναγκαία θεωρούν την κτήση/παροχή του οι καταναλωτές".
Γι αυτό ο πολύτιμος αλλά άφθονος αέρας είναι δωρεάν ενώ ,το λιγότερο αναγκαίο αλλά ειδικών συνθηκών σινεμά στοιχίζει το αντίτιμο του εισιτηρίου του.

Η υποκειμενική θεωρία της αξίας,εκτός από οικονομικά ορθολογική,είναι και βαθιά δημοκρατική.
Αφήνει δηλαδή στους ανθρώπους-καταναλωτές το δικαίωμα να αποφασίζουν ελεύθερα,ποια αγαθά και ποιες υπηρεσίες θα επιλέξουν κατά προτεραιότητα και ποια θα αφήσουν για κάποια άλλη ευθετότερη χρονική στιγμή. Αντί να αποφασίζει αυθαίρετα κάποιος "πεφωτισμένος" εγκέφαλος ή κάποια ομάδα "σοφών", αποφασίζει η αγορά. Δηλαδή,η συνισταμένη των διαφορετικών επιθυμιών και προτιμήσεων, δισεκατομμυρίων ξεχωριστών ανθρώπων. Οι τιμές των αγαθών και υπηρεσιών,όταν διαμορφώνονται ελεύθερα στην αγορα,αντανακλούν αυτήν ακριβώς την περίπλοκη διαδικασία διαλογής. Κανένας άλλος μηχανισμός,δεν έχει ως τώρα υποκαταστήσει το θαυμαστό ρόλο της αγοράς στη διαδικασία αυτή. Κάθε φορά που παρεμβαίνει το κράτος για να επηρεάσει τις τιμές (δασμοί,επιδοτήσεις,φόροι ή φοροαπαλλαγές) επιλεκτικά σε κάποια τομεα της οικονομίας,το αποτέλεσμα ειναι η στρέβλωση της παραγωγικής διαδικασίας και η παραμόρφωση των προτιμήσεων του κοινού. Στις ακραίες περιπτώσεις που το κράτος επιδιώκει τον κεντρικό έλεγχο της οικονομίας,οι συνέπειες είναι τραγικές : ελλείψεις προϊόντων και μαύρη αγορά. Επιπλέον δε,επειδή ο έλεγχος της οικονομίας,είναι στην ουσία έλεγχος των επιθυμιών των ανθρώπων,πάντοτε η κεντρικά διευθυνόμενη οικονομία υλοποιείται σε καθεστώς πολιτικού ολοκληρωτισμού!

Οι άνθρωποι λοιπόν καθορίζουν τις ανάγκες τους,άρα και τις τιμες των αγαθών και υπηρεσιών που τους προσφέρονται.
Αυτή τουλάχιστον η προϋπόθεση πρεπει να τηρείται,προκειμένου να πληρούνται οι όροι οικονομικής ανάπτυξης εν μέσω ανοιχτής κοινωνίας.
Ο φιλελευθερισμός, δίνει το λόγο στον κάθε ανθρωπο ξεχωριστά και σέβεται την προτίμησή του.
Απο το νησί του Ροβινσώνα ως τις γειτονιές των σημερινών μεγαλουπόλεων η θεμελιώδης αυτή αρχή ισχύει διαχρονικά.


13/9/2015

Προεκλογικό

Μια σύντομη ανασκόπηση των πεπραγμένων της τελευταίας κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-Αν.Ελ. με οδηγεί στην επισήμανση μερικών βασικών συνεπειών.
1) Τα αποθεματικά των τραπεζών εξανεμίστηκαν,λόγω της συνεχούς εκροής καταθέσεων,συνεπεία της εξάμηνης αλυσιτελούς διαπραγμάτευσης με τους Ευρωπαίους εταίρους. Η προκήρυξη του τραγελαφικού δημοψηφίσματος απλώς επέσπευσε τον επερχόμενο περιορισμό κινήσεων κεφαλαίων (capital controls). Ο πρώην πρωθυπουργός,επαίρεται επειδή "μάτωσε" στη διαπραγμάτευση. Θα προτιμούσα να μη μάτωνε και να συντηρούσε τις τράπεζες ανοιχτές. Σε κάθε περίπτωση,όσοι διαθέτουν στοιχειώδη οικονομική αντίληψη,αντιλαμβάνονται οτι κανενός είδους οικονομική δραστηριότητα δεν μπορεί να λάβει χώρα με capital controls,ποσό μάλλον αναπτυξιακή προοπτική μπορεί να υπάρξει. Η οικονομία μπήκε στην κατάψυξη όπου και θα παραμείνει  για αρκετούς ακόμη μήνες.
2) Ο έλεγχος των μεταναστευτικών ροών προς τη χώρα χαλάρωσε μέχρις πλήρους εξαλείψεως. Το γεγονός έχει ως συνέπεια να κατακλύζεται η επικράτεια απο ορδές ανθρώπων -προσφύγων και μη-των οποίων ουδείς γνωρίζει τα στοιχεία και προς τους οποίους η παροχή στοιχειώδους ανθρωπιστικής βοήθειας καταρρέει μπροστά στον πρωτοφανή όγκο τους. Εγκυμονούνται κίνδυνοι διατάραξης της δημόσιας τάξης αλλά και υγειονομικής εκτροπής.
3) Στον τομέα της παιδείας,η "μεταρρύθμιση Μπαλτά" όπως αποκαλείται,επιχειρεί να εξαλείψει την αριστεία και συνεπώς την αξιολόγηση των μαθητών,να καταργήσει τα πρότυπα σχολεία και να πλήξει τους ιδιώτες εκπαιδευτές επιβαλλοντάς τους έκτακτο φόρο (κατα πανευρωπαϊκή πρωτοτυπία). Στη δε πανεπιστημιακή εκπαίδευση,επιχειρείται η επανεισαγωγή των φοιτητοπατέρων στις αρχαιρεσίες ανάδειξης των διοικήσεων,επανέρχονται οι αιώνιοι φοιτητές στα αμφιθέατρα και εκδιώκονται τα εκπαιδευτικά συμβούλια και οι εξέχοντες καθηγητές που τα είχαν στελεχώσει. Ενας συνδυασμός σοσιαλιστικού εξισωτισμού και συνδικαλιστικής πατρωνίας υπονομεύει την ουσία του εκπαιδευτικού συστήματος.
4) Στον τομέα της δικαιοσύνης και δημόσιας ασφαλείας, ο "νόμος Παρασκευόπουλου",με πρόσχημα την αποσυμφόρηση των φυλακών,έχει ήδη οδηγήσει στην απελευθέρωση κρατούμενους για σοβαρά κακουργήματα,κάποιοι εκ των οποίων έχουν ήδη -οποία έκπληξη- εγκληματήσει ξανά!

Έχουμε δηλαδή τα εξής δεδομένα προκειμένου να αξιολογήσουμε την απελθούσα κυβέρνηση.
Η χώρα βρίσκεται σε οικονομική οπισθοχώρηση (το έτος θα κλείσει με ύφεση) χωρίς ενεργό τραπεζικό σύστημα, η εδαφική της ακεραιότητα έχει de facto καταργηθεί απο την αθρόα εισροή αλλοδαπών,στο δε εσωτερικό της υπονομεύεται η εκπαιδευτική διαδικασία σε όλες τις βαθμίδες και ταυτόχρονα,ειδεχθείς εγκληματίες απελευθερώνονται και κυκλοφορούν ελεύθεροι!

Αβίαστα προκύπτει το συμπέρασμα οτι η απελθούσα κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ/Αν.Ελ. διέπραξε κατι πολύ σοβαρότερο απο "λανθασμένες επιλογές": υπονόμευσε ευθέως τους βασικούς πυλώνες που κρατάνε ενα κράτος στη ζωη. Οικονομία,εξωτερική και εσωτερική ασφάλεια,εκπαιδευτικό σύστημα.
Αναρωτιέται κανεις τι άλλο θα μπορούσε να κατορθώσει αν κυβερνούσε λίγους μήνες ακόμη...
Το γεγονός πως η χώρα δεν έχει καταρρεύσει ανεξέλεγκτα,οφείλεται ασφαλώς στην προστατευτική ομπρέλα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τόσο στη διατήρηση της οικονομίας σε κατάσταση στοιχειώδους λειτουργίας,οσο και στην αντιμετώπιση της εισροής μεταναστών και προσφύγων,χωρίς τη συνδρομή της ΕΕ,το κράτος θα είχε ολοσχερώς καταρρεύσει.

Για μένα λοιπόν,επιτακτική ανάγκη στις επερχόμενες εκλογές ειναι η αποδοκιμασία της απελθούσας κυβέρνησης. Η καταψήφιση δηλαδή των δυο κομμάτων που τη συγκρότησαν (ΣΥΡΙΖΑ/Αν.Ελ.)!
Ακριβώς γι αυτο το λόγο,θα ψηφίσω ΝΔ. Με το συγκεκριμένο κόμμα με χωρίζουν ιδεολογικά αρκετά: θέλω το διαχωρισμό κράτους-εκκλησίας,την αναγνώριση του συμφώνου συμβίωσης των ομόφυλων ζευγαριών,την αποποινικοποίηση των ναρκωτικών,την κατάργηση των φόρων υπέρ τρίτων,την άμεση διακοπή των πρόωρων συνταξιοδοτήσεων,για να αναφέρω ορισμένα ενδεικτικά. Σε αυτα,η ΝΔ αλλού διαφωνεί και αλλού κωλυσιεργεί. Με ενοχλούν αρκετά απο όσα διακηρύττει και ακόμη περισσότερα απο όσα έχει πράξει ή αμελήσει να πράξει. Δεν ξεχνώ πως η τελευταία κυβέρνηση Κώστα Καραμανλή ήταν αυτή που εκτίναξε σε πρωτοφανή επίπεδα το δημόσιο
χρέος,επιταχύνοντας την πτώχευση που είχε νομοτελειακά δρομολογηθεί απο δεκαετίες.
Ολα αυτα της τα χρεώνω και δεν τα λησμονώ.

Συμφωνώ όμως με τη ΝΔ σε αλλα ,ζωτικής σημασίας ζητήματα: την ανάγκη ευρωπαϊκού προσανατολισμού της χώρας, την παραμονή μας στη χορεία του δυτικού κόσμου και των διεθνών οργανισμών του,την προστασία του κοινοβουλευτισμού,τη διαφύλαξη των συνόρων και τον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών,την αξιοκρατία στην εκπαίδευση και την ίδρυση μη κρατικών Πανεπιστημίων,τη διαφύλαξη της έννομης τάξης και την πάταξη των εγκληματιών.
Ζυγίζοντας τις συμφωνίες μου με τις διαφωνίες μου,η ζυγαριά βαραίνει προς τις πρώτες.
Αν μάλιστα συνυπολογίσω το γεγονός πως ειναι το μοναδικό κόμμα που μπορεί να στερήσει απο το ΣΥΡΙΖΑ την εκλογική πρωτιά, η επιλογή της ΝΔ καθίσταται αναπόφευκτη.

Στην πραγματική ζωη,πρεπει κανεις να επιλέγει. Το να αποφύγω τη ΝΔ λόγω της στάσης της στο σύμφωνο συμβίωσης των ομόφυλων ζευγαριών,ειναι σαν να προτιμώ μια ζούγκλα με υπέροχη κουζίνα,αντι για ενα σπίτι στο οποίο η κουζίνα χρειάζεται γενική ανακατασκευή.
Θα διαλέξω το σπίτι και θα προσπαθήσω να διορθώσω την κουζίνα του στο μέλλον.
Αν διαλέξω τη ζούγκλα,ειναι αμφίβολο αν θα μου χρησιμεύσει η κουζίνα σε τίποτε.

Αντιλαμβάνομαι τις ενστάσεις του φιλελεύθερου χώρου και τις σέβομαι απολύτως. Τόσο η επιλογή του "Ποταμιού" οσο και του "ΠΑΣΟΚ", μπορούν να υποστηριχθούν επαρκώς απο φιλελεύθερη σκοπιά. Επαναλαμβάνω, ειναι για μένα απόλυτα θεμιτές και σεβαστές επιλογές.
Απλά στη δίκη μου κρίση,βαραίνει η ανάγκη απομάκρυνσης της ζούγκλας.
Ειναι ζητημα προτεραιοτήτων .
Απο εμένα ,ΝΔ λοιπόν σ αυτήν την αναμέτρηση.

Μια στοιχειωμένη εικόνα

Χειμώνας του '95 στο χωριό Νικολή της νότιας Λευκάδας (με το ζόρι είκοσι κάτοικοι). Ο αγροτικός γιατρός που περνουσε μια φορά την εβδομάδα,μπαίνει στο κοινοτικό γραφείο. Δυο τρεις γιαγιάδες κι ένας παππούς. Γράφει τα φάρμακα,παίρνει τις πιέσεις,ρωτάει αν θέλουν τίποτε άλλο "όχι γιατρέ,να' σαι καλά,την άλλη βδομάδα πάλε".
Μένει μόνος με τον κοινοτικό υπάλληλο κι ανάβει τσιγάρο -κάπνιζε τότε- για να συνοδεύσει το καφεδάκι.
Ησυχία απόλυτη,σα χειμωνιάτικη επαρχία.
Με το μάτι περιδιαβαίνει το μικρό γραφείο με τους γκρεμισμένους σοβάδες και την υγρασία που κατρακυλάει απ τους τοίχους.
'Ενα κάδρο τραβάει την προσοχή του: "απόσπασμα εκ του Συντάγματος της Επιδαύρου, κεφαλαίον Β παρ.θ:Εις την Ελληνικήν Επικράτειαν,ούτε πωλείται,ούτε αγοράζεται άνθρωπος.Αργυρώνητος δε παντός γένους και πάσης θρησκείας,άμα πατήσας  το Ελληνικον έδαφος,είναι ελεύθερος και από τον δεσπότην αυτού ακαταζήτητος"!

Ακόμη βουρκώνω απαγγέλλοντας αυτή την παράγραφο. Η μικρή Ελλάδα,στη μέση της φωτιάς του Αγώνα καταγγέλει το αίσχος της δουλείας και την κηρύττει ανίσχυρη εντός της "Ελληνικής Επικράτειας"!
Ποιας "Επικράτειας"; Το 1822, η Ελληνικη Επικράτεια περιορίζονταν στην Πελοπόνησσο,τη Στερεά και δυο τρία νησιά. Ήταν δε τόσο εύθραυστη που ο όρος "επικράτεια" συνιστούσε κωμική μεγαλαυχία!
Αλλα η ελευθερία,δε χρειάζεται χώρο,της αρκεί μονο "αρετή και τόλμη" για ν´αρθρώσει το μεγαλείο της παρουσίας της.
Η μικρή,σπαρασσόμενη Ελλάδα του 1822, καταργούσε τη δουλεία στο ελάχιστο έδαφος που διεκδικούσε απ´την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το έπραττε δε,έντεκα ολόκληρα χρόνια πριν το αποφασίσει η Μεγάλη Βρετανία (Το 1833 τέθηκε σε ισχύ η "Slavery Abolition Act" και μάλιστα με εξαιρέσεις)!

Εκεί λοιπόν,στο κοινοτικό γραφείο του Νικολή, το πνεύμα της Ελλάδας που αγαπώ δια μέσου των αιώνων ήταν παρόν! Κρυμμένο σε μια ταπεινή γωνία της πατρικής γης,πάνω σ´ ενα κιτρινισμένο χαρτί,νοτισμένο απ´ την πολυκαιρία και την ατελείωτη υγρασία του βρόχινου νησιού,ήταν εκεί το ανυπέρβλητο σπάραγμα της Ελευθερίας!
Για πολλά μπορω να οικτίρω τη χώρα μου και είμαι απ´ τους πρώτους που το κάνουν.
Αλλα όταν,για λίγο έστω,μου αποκαλύπτει το βαθύτερο εαυτό της,βουρκώνω απο περηφάνεια και συγκίνηση!
Αληθινός πατριωτισμός,ειναι για μένα κατι τέτοιο: η ελεύθερη φρόνηση εν μέσω ταπείνωσης. Το μαργαριτάρι που κρύβεται μέσα σε τόνους λάσπης. Η δικαίωση του αδικημένου μετά απ' την προσωπική του Οδύσσεια. Το δάκρυ της σιωπής. Το καθαρό βλέμμα και το τίμιο χαμόγελο. Η ζεστή χειραψία  και μια μπουκιά φαΐ στον καταφρονεμένο.
Αντιπαθώ τον πατριωτισμό των παρελάσεων,της επιτήδευσης,της ένοπλης αλαζονείας,του μισαλλόδοξου εθνικισμού. Αποστρέφομαι τους επαγγελματίες πατριώτες και όσους εξαργυρώνουν τη διαφημιζόμενη φιλοπατρία τους. Για όλους αυτούς,θυμάμαι τον αφορισμό του Samuel Johnson "ο πατριωτισμός είναι το τελευταίο καταφύγιο του απατεώνα"!
Υπάρχει όμως και η γλυκιά πατρίδα που ομνύει στην Ελευθερία!
Αυτή την πατρίδα την τιμώ,την αγαπώ,είμαι πρόθυμος να την υπερασπιστώ.

Η ταπεινή διακήρυξη Ελευθερίας του ξεχασμένου Νικολή,αυτή είναι η δική μου μυστική πατρίδα...


5/9/2015

Φιλελευθερισμός και υγειονομική πρόληψη

- Ένας μοτοσικλετιστής οδηγάει χωρίς κράνος και εμπλέκεται σε ατύχημα: η νοσηλεία του στο νοσοκομείο γίνεται με έξοδα του κοινωνικού συνόλου.Αν φορούσε κράνος,είναι βέβαιο πως η νοσηλεία του θα ήταν βραχύτερη ή θα είχε αποφευχθεί.Σε κάθε περίπτωση,η ατομική του επιλογή να μη φορέσει κράνος,επιβάρυνε το κοινωνικό σύνολο με επιπλέον κόστος νοσηλείας!

- Μια οικογένεια αρνείται να εμβολιαστεί για την εποχική γρίππη. Ένα μέλος της ή και ολόκληρη,νοσούν από γρίππη και εμφανίζουν επιπλοκές που καθιστούν αναγκαία τη νοσοκομειακή νοσηλεία τους. Ο μικρότερος γιος μάλιστα (ή ο ηλικιωμένος παππούς),παρουσιάζουν οξεία αναπνευστική ανεπάρκεια και οδηγούνται στη μονάδα εντατικής θεραπείας (ΜΕΘ) από όπου βγαίνουν μετά από ένα μήνα. Η ατομική τους επιλογή να αρνηθούν τον εμβολιασμό,επιβάρυνε το κοινωνικό σύνολο με κόστος νοσηλείας και εργατοωρών ενώ,είναι πιθανό πως στέρησε και μια κλίνη στη ΜΕΘ,από κάποιον άλλον άνθρωπο που την είχε ανάγκη!

- Ένας μάρτυρας του Ιεχωβά,παρόλο που νοσεί σοβαρά και χρειάζεται μετάγγιση αίματος,την αρνείται για λόγους θρησκευτικών αντιλήψεων.Η νοσηλεία του παρατείνεται ή και επιβαρύνεται λόγω της ατομικής του επιλογής.

- Ένας καταυλισμός Ρομά,δεν εμβολιάζει κανένα παιδί : ατομικές αντιλήψεις,άγνοια,δεισιδαιμονία,αλλά και ατομικές επιλογές,σε συνδυασμό με τη διαρκή μετακίνηση της νομαδικής ζωής,καθιστούν τον ομαδικό εμβολιασμό ανέφικτο. Οι υγειονομικές επιπτώσεις προφανείς...

- Πρόσφατα,ο υπουργός υγείας,ανακοίνωσε την πρόθεσή του να καταστήσει υποχρεωτικές μια σειρά προληπτικών εξετάσεων για το γενικό πληθυσμό. Σε περίπτωση άρνησης των πολιτών να υποβληθούν σ'αυτές,το κόστος τυχόν νοσηλείας τους λόγω νοσημάτων που θα προκύψουν εξ αιτίας της αμέλειας,θα επιβαρύνει σε σημαντικό ποσοστό τους ίδιους τους πάσχοντες.


Τα παραδείγματα αυτά είναι ενδεικτικά ενός διλήμματος που τίθεται καθημερινά ενώπιόν μας:
Ποια είναι τα όρια των ατομικών επιλογών που πρέπει να γίνονται σεβαστές;
Από ποιο σημείο και πέρα αρχίζει μια ατομική επιλογή να έχει κοινωνικές επιπτώσεις και να συνεπάγεται αντίστοιχο κόστος;
Μέχρι ποιου σημείου νομιμοποιείται η Πολιτεία να παρεμβαίνει στις ατομικές επιλογές των πολιτών εν ονόματι της προστασίας του κοινωνικού συνόλου;

Προφανώς οι απαντήσεις δεν είναι εύκολες.
Η διάκριση ατομικής και δημόσιας σφαίρας είναι πολύ συχνά δυσχερής,το ίδιο και η διάκριση των επιπτώσεων των πράξεων των ατόμων. Ασφαλώς και έχω δικαίωμα να βάλω φωτιά στο διαμέρισμά μου και να το κάψω. Αλλά,από ποιο σημείο και έπειτα η φωτιά αρχίζει να απειλεί τα υπόλοιπα διαμερίσματα και άρα,καθιστά αναγκαία την επέμβαση της πυροσβεστικής;

Η υιοθέτηση ατομικών συμπεριφορών που ενέχουν τον κίνδυνο πρόκλησης σοβαρής βλάβης στο άτομο,μπορεί να υποστηριχθεί πως αποτελεί δικαίωμα του ατόμου,αλλά ταυτόχρονα στοιχειοθετεί και εύλογο πεδίο αντίδρασης/πρόληψης από πλευράς της Πολιτείας.

Αν μάλιστα διυλίσουμε περαιτέρω τον κώνωπα,κάθε δυνητικά επιβλαβής έξη (όπως λ.χ το κάπνισμα ή το αλκοόλ),θα μπορούσαν να δώσουν στην Πολιτεία αφορμή κατασταλτικού ελέγχου εν ονόματι της προστασίας του κοινωνικού συνόλου.

Όσο επικίνδυνη και κοινωνικά επιζήμια μπορεί να είναι μια ατομική επιλογή υψηλού ρίσκου,άλλο τόσο εφιαλτική μπορεί να καταστεί μια Πολιτεία ιεροεξεταστών που παραμονεύουν για να ελέγξουν την ανθρώπινη συμπεριφορά και να καταστείλουν κάθε απόκλιση!

Κάπου εδώ λοιπόν ίσως βρίσκεται το κρίσιμο στοιχείο επιλογής: όταν δυσκολεύεσαι να επιλέξεις μεταξύ δυο δεδομένων από τη σκοπιά της θετικής τους εφαρμογής,τότε-ακολουθώντας την Αριστοτελική προτροπή-προσπαθείς να φανταστείς την αρνητική εκδοχή της εφαρμογής τους.
Από τη μια μεριά λοιπόν ένας μεμονωμένος "ατίθασος" ή  μια "ομάδα αποκλινόντων" που θέτουν σε δοκιμασία τις κοινωνικές δομές.
Από την άλλη,μια ισχυρή ομάδα ιεροεξεταστών που επιβάλλουν politically correct επιλογές ή διεκδικούν το ρόλο των "εξυγιαντών" της κοινωνίας,υπό τη σιδηρά πυγμή του Κράτους.
Προσωπικά,δεν έχω δίλημμα να επιλέξω.
Θα προτιμήσω τους "αποκλίνοντες" και θα αποδεχτώ το κόστος που πρέπει να καταβάλλω για να υπάρχουν.Η άλλη επιλογή,είναι για μένα εφιαλτική!

Θα φοράω λοιπόν το κράνος μου,πάνω στη μοτοσικλέτα και θα κάνω ο'τι μπορώ για να πείσω και τους άλλους να το φοράνε.
Θα εμβολιάζομαι και θα συνιστώ με θέρμη στους ασθενείς μου να εμβολιάζονται.
Θα κάνω προληπτικές εξετάσεις και θα συνιστώ και στους ασθενείς μου να κάνουν.
Αλλά όλα αυτά υπό το πνεύμα καλής προαίρεσης,έλλογης ανταλλαγής απόψεων και ψύχραιμης παράθεσης επιστημονικών δεδομένων: όχι επειδή τα διατάσσει κάποια ανώτερη Αρχή!

Ο πειρασμός του ολοκληρωτισμού,εμφιλοχωρεί συχνά στην πουριτανική ηθική . Η τελευταία,δεν αποτελεί προνόμιο μόνο θρησκευτικών δογμάτων,είναι εξαιρετικά διαδεδομένη και στο χώρο των πολιτικών ιδεολογιών.

Ολοκληρώνοντας: προτιμώ το κόστος των ατομικών αστοχιών,από την άνωθεν επιβεβλημένη Κρατική ορθοδοξία!
Έστω κι αν εγώ,πάντα* θα φοράω το κράνος μου...


*Σημ: εκτός αν κάποτε, νέα επιστημονικά δεδομένα αμφισβητήσουν τη χρησιμότητά του...


4/8/2015

Η ευνόητη επιλογή του "Ναι"

Γνωρίζω εξ αρχής πως το κείμενο αυτό θα υπολείπεται μορφολογικά,υφολογικά,ίσως και από άποψη περιεχομένου.Είναι αναπόφευκτο αυτό να συμβεί,αφού γράφω συναισθηματικά φορτισμένος και είναι δύσκολο να συγκροτήσω τις σκέψεις μου.
Την προσεχή Κυριακή,καλούμαστε να επιλέξουμε μεταξύ δυο επιλογών που έχουν τεθεί υπό μορφή δημοψηφίσματος ενώπιόν μας. Το δημοψήφισμα,ως μορφή έκφρασης της λαϊκής βούλησης,είναι φυσικά μια απολύτως δημοκρατική επιλογή και αυτό είναι αδιαμφισβήτητο. Υπό την προϋπόθεση όμως, πως πληρούνται οι συνθήκες που διασφαλίζουν την ακεραιότητα της διαδικασίας,τη σαφήνεια του τιθέμενου διλήμματος και την αμερόληπτη παρουσίαση των δύο αντιτιθέμενων απόψεων.Τίποτε απ'όλα αυτά δεν ισχύει εν προκειμένω.
Οι πολίτες καλούνται να επιλέξουν "ναι" ή "όχι",επί μιας πρότασης οικονομικού περιεχομένου η οποία είχε κάποτε τεθεί στη διαπραγμάτευση,αλλά πλέον δεν υφίσταται!
Καλούνται να το πράξουν δίχως να τους είναι γνωστές οι συνέπειες της επιλογής τους: τι σημαίνει η επιλογή του "ναι" και τι του "όχι"!
Το σημαντικότερο: την απόφαση αυτή,οφείλουν να την πάρουν μέσα σε μια εβδομάδα,με τις τράπεζες κλειστές και περιορισμό στην κίνηση των κεφαλαίων (capital control),δηλαδή εν μέσω συνθηκών που εξασφαλίζουν κοινωνική ένταση και κλίμα πόλωσης!

Ο άνθρωπος όμως οφείλει να αντιμετωπίζει τα δεδομένα ως έχουν και αυτό προτίθεμαι να κάνω,από τη στιγμή που τέθηκαν από την κυβέρνηση ενώπιόν μου.
Εκτιμώ πως αυτό που εξελίσσεται -υπό το μανδύα της δημοψηφισματικής νομιμοποίησης- είναι μια απόπειρα εκτοπισμού της Ελλάδας από το πολιτικό πλαίσιο των Δυτικών Δημοκρατιών.
Ο απώτερος στόχος,είναι η κατάλυση της αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και ο μετασχηματισμός του πολιτικού καθεστώτος της χώρας σε ένα εθνικοσοσιαλιστικό μόρφωμα.
Τα δεδομένα που με ωθούν σ'αυτό το συμπέρασμα είναι τα εξής:
1) Οι διακηρυγμένες πολιτικές προθέσεις του βασικού κυβερνητικού εταίρου (ΣΥΡΙΖΑ),όπως περιγράφονται στην ιδρυτική του διακήρυξη στην οποία αναφέρεται με σαφήνεια "ο σοσιαλισμός,ως στρατηγικός στόχος". Προστίθενται βέβαια και κάποιες επεξηγήσεις περί της μορφής του σοσιαλισμού που το κόμμα επιθυμεί,αλλά η δημοκρατική μορφή του σοσιαλισμού-δηλαδή η Ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία-δε συγκαταλέγεται σ'αυτές.Συνεπώς,νομιμοποιούμαι να ισχυριστώ πως ο σοσιαλισμός του ΣΥΡΙΖΑ,είναι μια ακόμη παραλλαγή του αντιδημοκρατικού σοβιετικού τύπου σοσιαλισμού,ο οποίος έχει ιστορικά δοκιμαστεί.
2) Η πολιτική σύμπλευση-στο δημοψήφισμα μάλιστα,απόλυτη- με τους ΑΝ.ΕΛ και τη Χρυσή Αυγή!
Έχουμε ενώπιόν μας,ένα απτό παράδειγμα πολιτικού μετώπου ακραιφνούς εθνικοσοσιαλιστικής μορφής.Αναρωτιέμαι,ποιο ευρωπαϊκό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα,θα διανοούνταν έστω,να ταυτίσει οποιαδήποτε πολιτική του επιδίωξη με ένα κόμμα της ακραίας δεξιάς και ένα κόμμα νεοναζιστικής ιδεολογίας!
3) Οι θεσμικές εκτροπές της Προέδρου της Βουλής,η οποία έχει αποδυθεί σε μια καθημερινή προσπάθεια υπονόμευσης της κοινοβουλευτικής λειτουργίας,διασάλευσης της αστικής κοινοβουλευτικής ευγένειας,προσβολής της προσωπικότητας των βουλευτών και καλλιέργειας κλίματος μισαλλοδοξίας και διχασμού.Η κυρία,υπονομεύει συνειδητά τη λειτουργία του Κοινοβουλίου.
4) Η πολιτική απόπειρα ελέγχου των ΜΜΕ. Αυτή εκδηλώνεται σε δύο επίπεδα: το πρώτο είναι αυτό της λοιδωρίας και κατασυκοφάντησης των ιδιωτικών σταθμών οι οποίοι ενοχλούν πολιτικά την κυβέρνηση, στους οποίους αποδίδονται-ανερυθρίαστα και άνευ αποδεικτικών στοιχείων-συλλήβδην οι κατηγορίες των εθνικών μειοδοτών! Στοχοποιούνται δε και ονομαστικά,συγκεκριμένοι "ενοχλητικοί" δημοσιογράφοι! Το δεύτερο επίπεδο,είναι αυτό της ανασύστασης της ΕΡΤ και των κλάδων της,στους οποίους πλέον έχει δοθεί δίχως περιστροφές,η αποστολή της ανεπιφύλακτης προάσπισης του κυβερνητικού έργου! Η δημόσια τηλεόραση έχει ευθέως μετατραπεί σε κυβερνητικό φερέφωνο! Η ενημέρωσή,έχει το χαρακτήρα της κυβερνητικής προπαγάνδας,κατά τα πρότυπα των αλλοτινών σοβιετικών εντύπων και ραδιοσταθμών.
5) Οι πρώτες συνέπειες στην καθημερινότητα της ζωής μας,μετά τα capital controls για τα οποία φέρει ακέραια την ευθύνη η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-Αν.Ελ: άνθρωποι στις ουρές,αγωνία,άγχος,ηλικιωμένοι βουρκωμένοι να μην ξέρουν τι τους μέλλεται! Θέμα χρόνου είναι να αρχίσουν οι ελλείψεις σε βασικά αγαθά (τρόφιμα,καύσιμα,φάρμακα) και τα νέα λουκέτα στον ήδη αποστραγγισμένο επιχειρηματικό κόσμο,που θα εκτινάξουν περαιτέρω την ανεργία και την κοινωνική απόγνωση.Αυτό είναι ακριβώς το ιδανικό έδαφος για την πρόκριση ολοκληρωτικών λύσεων!

Τα παραπάνω δεδομένα,με οδηγούν στο συμπέρασμα,πως το πραγματικό διακύβευμα του δημοψηφίσματος της 5ης Ιουλίου,είναι κάτι πολύ περισσότερο από την έκφραση μιας άποψης περί των οικονομικών παραμέτρων της διακοπείσας διαπραγμάτευσης,μεταξύ Ελλάδας-ΕΕ.
Το πραγματικό διακύβευμα,αφορά τη μορφή του αυριανού Πολιτεύματος,τη διατήρηση της Ελλάδας στη χορεία των Δυτικών Δημοκρατιών,τη διάσωση της Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας και των πολιτικών ελευθεριών.
Το δίλημμα τίθεται ευθέως: ανοιχτή κοινωνία και κοινοβουλευτική δημοκρατία ή εθνικοσοσιαλιστικός ολοκληρωτισμός;

Στο σημείο αυτό,είναι αναγκαία μια διευκρίνηση.Οι διαπιστώσεις μου αφορούν απολύτως το κομματικό επιτελείο της κυβέρνησης και το στενό πυρήνα των στρατευμένων υποστηρικτών της.Για να επιτευχθεί το πλάνο,χρειάζεται να χειραγωγηθεί ο μεγάλος αριθμός των πολιτών που πίστεψαν στο "εναλλακτικό εντός Ευρώπης αφήγημα" του ΣΥΡΙΖΑ και τον ανέδειξαν πρώτη δύναμη στις τελευταίες εκλογές. Οι πολίτες αυτοί,ασφαλώς δεν είναι αντιδημοκράτες,ούτε οπαδοί ολοκληρωτικών πολιτευμάτων.Καθημερινοί άνθρωποι είναι,στη συντριπτική τους πλειοψηφία,οι οποίοι είτε λόγω απογοήτευσης (σε μεγάλο βαθμό δικαιολογημένης),είτε λόγω καλοπιστίας,επέλεξαν τη δοκιμή της "πρώτης φοράς αριστεράς"!
Σ'αυτούς κυρίως απευθύνω αυτό το κείμενο κάνοντας έκκληση στην κοινή λογική.Ας μη συνεχιστεί η πορεία προς τον όλεθρο! Όποια απογοήτευση και πικρία κι αν υπάρχει για την πορεία των πραγμάτων τα τελευταία πέντε χρόνια-κι είναι πολλά τα δίκαια παράπονα των πολιτών-ας μη γίνει αφορμή για τη διολίσθηση της κοινωνίας μας σε ένα καθεστώς τριτοκοσμικής ανέχειας και πολιτικού ολοκληρωτισμού!

Τώρα,επείγει η εθνική συνεννόηση με θεμέλιο τις αρχές που διαπνέουν τις Ευρωπαϊκές κοινωνίες: κοινοβουλευτική δημοκρατία,οικονομική ανάπτυξη,πολιτικές ελευθερίες,κοινωνική αλληλεγγύη!
Αυτές τις αρχές εγγυάται η παρουσία της Ελλάδας στην Ευρώπη των Δημοκρατιών!
Αυτές τις αρχές θα εξαλείψει οποιοσδήποτε Πολιτειακός μετασχηματισμός προς ένα μόρφωμα εμπνεόμενο από τον πολιτικό ολοκληρωτισμό του Μεσοπολέμου (είτε σοβιετικό,είτε εθνικοσοσιαλιστικό)!

Σ'αυτές τις κρίσιμες ώρες,είναι ανάγκη να προκρίνουμε την επιλογή της Ευρώπης,της ανοιχτής κοινωνίας,του πολιτικού πλουραλισμού.Είναι ανάγκη να διαφυλάξουμε τα ελάχιστα εκείνα οικονομικά προαπαιτούμενα που ικανοποιούν τις καθημερινές ανάγκες των ανθρώπων,στη συντριπτική τους πλειοψηφία και επιτρέπουν σε αξιόπιστες κοινωνικές δομές,αλλά και σ'εμάς τους πολίτες, να στηρίζουμε τους έχοντες χρείαν συνανθρώπους μας. Είναι εύλογο να επιλέξουμε μια πικρή οικονομική πραγματικότητα,αντί μιας απόλυτης οικονομικής καταστροφής!
Και είναι απαραίτητο,να διαφυλάξουμε το δικαίωμά μας να διαφωνούμε αύριο!

"Ναι" λοιπόν!
Ανεπιφύλακτα "Ναι"!

30/6/2015

Ταξίδι στα Κύθηρα

Από την ομώνυμη ταινία του Αγγελόπουλου,ο'τι για μένα αξίζει είναι η ατάκα του Παπαγιαννόπουλου: "χάσαμε κι οι δυο"!
Ασφαλώς έτσι είναι.Σε έναν εμφύλιο πόλεμο δεν υπάρχουν νικητές.Αυτό το μήνυμα θα έπρεπε να διαχέεται σε ολόκληρη την ταινία,όπως ακριβώς η συγκινητική κραυγή του Αλέξανδρου Ζαούση στον επίλογο του έργου του "Η Τραγική Αναμέτρηση": "ποτέ ξανά"!
Δεν είμαι βέβαιος πως περνάει αυτό το μήνυμα το "Ταξίδι" του Τεό. Τουλάχιστον δεν αποκόμισα αυτή την αίσθηση.Στο έργο,ο πολιτικός εξόριστος (έξοχος Μάνος Κατράκης) επιστρέφει μετά από 32 χρόνια στην πατρίδα,αλλά κουβαλάει μαζί του το παρελθόν και τις εμμονές του.Πέρα απ'τις λυρικές στιγμές,με τη βαθιά υπαρξιακή αναφορά (ο χορός του Κατράκη στο νεκροταφείο με τους νεκρούς συντρόφους και βέβαια,το φινάλε με τη σχεδία να χάνεται στο πέλαγος),στην ταινία υπάρχουν οι ιδεολογικές υπομνήσεις που -για μένα- ακυρώνουν την αναγκαία υπαρξιακή ουδετερότητα.Η αγωνία δηλαδή του ατόμου,είναι μια αγωνία ιδεολογικά στρατευμένη,όχι μια αγωνία που αγκαλιάζει ολόκληρη την υπαρξιακή κραυγή του ανθρώπου.Το σβήσιμο του Κατράκη στο πέλαγος,ενώ θα μπορούσε να συμβολίσει τον εναγκαλισμό του ανθρώπου με το άγνωστο άπειρο που τον περιβάλλει,μοιάζει να χάνει τη μεταφορική του δύναμη και να στοιχειοθετεί το μοιραίο επίλογο του αμετανόητου δογματικού.
Ο Κατράκης σε όλη την ταινία δε δείχνει ίχνος αυτοκριτικής διάθεσης-πόσο μάλλον μεταμέλειας.
Ο ιδεολογικός του αντίπαλος Παπαγιαννόπουλος αντίθετα,δείχνει να έχει περάσει ακόμη πιο μακριά απ'τη μεταμέλεια,στην ενοχή.
Αυτή η αντίφαση είναι σημειολογικά σημαντική,γιατί αποκαλύπτει την υπόρρητη οπτική του σκηνοθέτη,αυτή την αντίληψη που εμποδίζει την ουσιαστική συμφιλίωση: την άποψη δηλαδή πως "χάσαμε κι οι δυο",επειδή ηττήθηκε η παράταξη του Κατράκη ενώ-δήθεν-αν συνέβαινε το αντίθετο,δε θα "χάναμε".
Αλλά η αλήθεια είναι διαφορετική: χάσαμε κι οι δυο,γιατί ο εμφύλιος σκοτώνει τον ανθό του έθνους,καταστρέφει τις υποδομές της οικονομίας και διχάζει το σώμα της κοινωνίας για δεκαετίες.Δηλητηριάζει την κοινωνική ζωή,εμποδίζει τον εκδημοκρατισμό της Πολιτείας,καλλιεργεί στερεότυπα μίσους αντί για κλίμα αλληλεγγύης και συναδέλφωσης.Χάσαμε κι οι δυο εξ αιτίας όλων αυτών και εξ αιτίας των μεταπολεμικών πολιτικών διακρίσεων και διώξεων που εφάρμοσαν οι νικητές,ναι! Αλλά,αν η κατάληξή του ήταν διαφορετική,θα χάναμε περισσότερο: η χώρα θα προσδένονταν στο σοβιετικό μπλοκ,η δημοκρατία θα καταργούνταν σε κάθε επίπεδο,η οικονομία θα καρκινοβατούσε για δεκαετίες και στην κοινωνία θα εμπεδώνονταν αντιλήψεις στρατωνισμού,αλληλοπαρακολούθησης,γενικευμένης δυσπιστίας,φόβου και αυτοαναφορικότητας..Αυτό συνέβη σε κάθε χώρα που είχε αυτή τη μοίρα και δεν έχουμε καμία ένδειξη να υποθέσουμε πως στη δική μας τα πράγματα θα εξελίσσονταν διαφορετικά.
Χάσαμε κι οι δυο λοιπόν Τεό,αλλά μπορούσαμε να χάσουμε και περισσότερο!
Αυτή η διαπίστωση,είναι αναγκαίο να γίνει εκατέρωθεν,γιατί αν αποδεχτούμε τη συλλογιστική του σκηνοθέτη,εισερχόμαστε στο χώρο της -ιστορικά αναπόδεικτης- δήθεν χαμένης ευκαιρίας και καλλιεργούμε,αντί συναδέλφωσης,κλίμα ρεβανσισμού. Και η ιστορική ρεβάνς αποκλείει εξ ορισμού το αναγκαίο "ποτέ ξανά"!

Αυτές οι διαπιστώσεις,έρχονται πια εκ των υστέρων μια και η ταινία γυρίστηκε πριν από τριάντα χρόνια.Λυπάμαι όμως που οι πολιτικές εξελίξεις μοιάζουν να τις επιβεβαιώνουν,τουλάχιστον σε επίπεδο κλίματος και κοινωνικής οξύτητας.

Υπάρχει βέβαια κι ένα άλλο ταξίδι στα Κύθηρα.
Αυτό που ονειρεύεται ο αφηρημένος τραπεζικός υπάλληλος Κλεό (Τάκης Χορν),καθώς χαζεύει τον ομώνυμο πίνακα του Watteau στο υποκατάστημα της τράπεζας.Ο Κλεό ονειρεύεται ο'τι κάθε άνθρωπος: ευδαίμονα βίο! Το ίδιο ασφαλώς ονειρεύεται κι ο Σπύρος (Κατράκης) μόνο που το αναζητά με διαφορετικές μεθόδους.Ο Κλεό,αντίθετα,είναι απόλυτα αστός: συνεπής μέχρι κεραίας στην εργασία του,ευγενής με τους συναδέλφους,προσαρμοσμένος στις νόρμες λειτουργίας της τράπεζας.Η φαντασίωση της ευδαιμονίας και οι ονειροπολήσεις,αποτελούν ένα αναγκαίο ψυχολογικό καταφύγιο,δίχως να διαταράσσουν την καθημερινότητα.Ως τη στιγμή βέβαια,που όλα ανατρέπονται από τον υπέρτατο πειρασμό:η γοητευτική Μιμπή (Υβόν Σανσόν) είναι το ένσαρκο πλέον -και όχι αφηρημένο- όνειρο. Το λογιστικό λάθος η προϋπόθεση εκπλήρωσής του.Ο αλαζόνας διευθυντής (Χρήστος Τσαγανέας),το αναγκαίο περιβαλλοντικό ερέθισμα για να παραμεριστούν και οι τελευταίοι ηθικοί ενδοιασμοί: "και βούτηξες τα λεφτά",όπως λέει γλαφυρά ο Αυλωνίτης.
Πίσω από τη φαινομενικά κοινότοπη ιστορία,υπάρχουν αξιοσημείωτες υπαρξιακές αναφορές: ο προαιώνιος θηλυκός πειρασμός, ο άντρας που ενδίδει πουλάει την ψυχή του προδίδοντας τις αρχές του, η λάμψη της ματαιοδοξίας,το αγωνιώδες αίτημα του carpe diem ("μια ζωή την έχουμε"),η προδοσία των φίλων (αλλά και η ανέλπιστη φιλία με το δεσμοφύλακα),η τύχη ως μοιραίος αστάθμητος παράγοντας στ'ανθρώπινα σχέδια και,τέλος,η πικρή διαπίστωση πριν τη φυγή: "δεν υπάρχουν τα Κύθηρα,Μανώλη"!
Μια ηθογραφία εποχής,αστικού τύπου ασφαλώς,αλλά με ανενδοίαστη υπονόμευση της ματαιοδοξίας της αστικής τάξης και ηθική απαξίωση των απεχθών εκπροσώπων της (ο μαυραγορίτης,"πλουτίσας επί κατοχής" Παπαγιαννόπουλος).Και ένα έργο,με άμεση αναφορά στο αξιακό υπόβαθρο του καθημερινού ανθρώπου: από τον Κλεό,στο δεσμοφύλακα,ο άνθρωπος δεν παύει ποτέ να εκπλήσσει με το ατομικό του ηθικό στοιχείο και την απρόβλεπτη δράση του,προϊόν της ελευθερίας του.
Εκτός από τα σκηνοθετικά στοιχεία,αυτό ίσως συνιστά και τη μεγαλύτερη διαφοροποίηση του Τζαβέλλα απ'τον Τεό: ο Σπύρος (Κατράκης) περιφέρεται εντός του ιδεολογικού του πλαισίου,ο Κλεό δε διστάζει να το υπερβεί. Ο Σπύρος,ακόμη κι όταν αντιφάσκει (όταν έρχεται σε αντίθεση με το χωριό για την πώληση της γης,υπερασπιζόμενος...την ατομική του ιδιοκτησία) το κάνει με το φωτοστέφανο της ιδεολογικής συνέπειας.Ο Κλεό ,γνωρίζει ακριβώς πότε διαπράττει το ατόπημα και αποδέχεται την ατομική ευθύνη της επιλογής του,δίχως να ζητά "τον έπαινο του Δήμου".

Και στις δυο ταινίες,το φινάλε υιοθετεί το μοτίβο της φυγής.
Μόνο που στην περίπτωση του Αγγελόπουλου,η φυγή ταυτίζεται με τη συντριβή ενώ,ο Τζαβέλλας την εμφανίζει ως διέξοδο.Συνυπολογίζοντας και τον προορισμό,το πλοίο για την Αμερική,είναι υπόσχεση ελευθερίας.
Και στις δυο ταινίες,υπάρχει ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος,αυτός ο έξοχος,μεγάλος ηθοποιός,που έζησε και έφυγε μόνος.
Και στις δύο ταινίες τέλος,υπάρχουν τα Κύθηρα ως συμβολισμός: το ταξίδι στη γη της ανεμελιάς,η δραπέτευση σ'έναν κόσμο ευδαιμονίας και απολαύσεων,μακριά απ'το άχθος της καθημερινότητας.Αυτή η ονειρική φαντασίωση,είναι η αισθητική προϋπόθεση των μεγάλων ιδεολογικών και θρησκευτικών ουτοπιών: ένας άλλος κόσμος,καλύτερος μας περιμένει...

Φυσικά,εναπόκειται στον καθένα να οραματιστεί τα δικά του Κύθηρα ή και ν'αποφασίσει πως "δεν υπάρχουν Κύθηρα".Η επιλογή,είναι απόλυτα ατομική,απόλυτα σεβαστή.Υποθέτω πως εγώ, ακόμη την αναζητώ.
Ο Λάμπρος Πορφύρας,έδωσε μια γλαφυρή περιγραφή του ταξιδιού.Το ποίημα αυτό το αγαπούσαν δυο παλιοί δικηγόροι της Λευκάδας και το απήγγειλαν σε κάθε ευκαιρία.Έχουν από καιρό φύγει για το μεγάλο ταξίδι.
Ο ένας ήταν μπον βιβέρ,ψαροντουφεκάς και ποιητής.

Ο άλλος, ήταν ο πατέρας μου.


                                       -Το Ταξίδι-

'Ονειρο απίστευτο η λιόχαρη μέρα! Κι εγώ κι η Αννούλα,
λίγοι παλιοί σύντροφοι μου και κάποιες κοπέλλες μαζί,
μπήκαμε μέσα σε μια γαλήνη, μεθυσμένη βαρκούλα,
μπήκαμε μέσα και πάμε μακρυά στης χαράς το νησί.

Ούτ'ένα σύννεφο κι ούτ'ένας μαύρος καπνός στον αγέρα.
Πλάι μας στήθη ερωτιάρικα κι άσπροι χιονάτοι λαιμοί,
φως στα μαλλιά τα ξανθά, φως στο πέλαγος, φως πέρα ως πέρα.
Μα ποιος επήγε ποτέ του μακρυά στης χαράς το νησί;

Ω! τι με νοιάζει κι αν πάμε ως εκεί; Τι με νοιάζει; Γελάει
όλ' η γλυκειά συντροφιά μου, γελά η θλιμένη ζωή,
στ' άπειρο μέσα κυλάμε κι η Αννούλα τρελλά τραγουδάει:
Όπου και να 'ναι μακρυά θα φανεί της χαράς το νησί...

27/5/2015

Σημειώσεις τριμήνου

Στην εποχή της φεουδαρχίας,οι ευγενείς ήταν κατά κανόνα υποστηρικτές του ancien regime και του βασιλικού θεσμού,στο βαθμό βέβαια που αυτός εγγυάτο τα προνόμια των οποίων απολάμβαναν (τίτλοι μεγάλης γαιοκτησίας με αποκλειστικούς δικαιούχους τους ευγενείς,κληρονομική μεταβίβαση των τίτλων και των προνομίων που συνεπάγονταν,απασχόληση δουλοπάροικων στη δούλεψη του φεουδάρχη,ο οποίος και καρπώνονταν το σύνολο της παραγόμενης εργασίας κλπ).Οι δουλοπάροικοι δεν είχαν δικαίωμα ιδιοκτησίας,δεν θεωρούνταν καν κύριοι του εαυτού τους,ανήκαν στην ιδιοκτησία του φεουδάρχη.Αφού ο εαυτός τους δεν τους ανήκε, δεν τους ανήκε ούτε το προϊόν της εργασίας τους.Στο φεουδαρχικό κόσμο,ο απλός άνθρωπος δεν είχε δικαιώματα,δε θεωρούνταν αυθύπαρκτη οντότητα άξια σεβασμού,ήταν απλώς τμήμα της ιδιοκτησίας του φεουδάρχη.
Ο τελευταίος είχε απόλυτη εξουσία πάνω του,είτε με όρους καθημερινής επιβίωσης,είτε με όρους απονομής δικαιοσύνης.Οι δουλοπάροικοι ήταν καταδικασμένοι σε μια υποτυπώδη διαβίωση ενώ,όσοι δε διέθεταν φεουδάρχη,βρίσκονταν κυριολεκτικά στο έλεος της μοίρας.

Πόσα χρόνια κράτησε η φεουδαρχική εποχή; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονολεκτική.Το βέβαιο είναι πως στον Ευρωπαϊκό χώρο διήρκεσε αιώνες ενώ,σε αρκετές περιοχές της γης εξακολουθεί να υφίσταται ακόμη και σήμερα (προσαρμοσμένη ασφαλώς στις συνθήκες της εποχής).
Ο όρος άλλωστε "ancien regime",υποδηλώνει τις βαθιές ρίζες της στην ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών.
Περισσότερο ουσιαστικό είναι το ερώτημα "τι οδήγησε στην παρακμή και εξάλειψη της φεουδαρχικής κοινωνικής οργάνωσης";
Και εδώ ασφαλώς,η απάντηση είναι πολυπαραγοντική.Υπάρχει όμως ένα ασφαλές στοιχείο,το οποίο κάθε φορά που απαντάται,οδηγεί τη φεουδαρχία σε παρακμή.Αυτό συνοπτικά μπορεί να περιγραφεί ως η έννοια της "ατομικότητας".
Η ατομικότητα δεν συνελήφθη ως έννοια εκ του μηδενός. Υπήρξε μάλλον το αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης διαδικασίας στην εξέλιξη της ανθρώπινης νόησης. Επιγραμματικά,αν μπορούσαμε να περιγράψουμε κάποια σημεία σταθμούς στη διαδικασία αυτή,σίγουρα θα έπρεπε σ αυτα να περιλάβουμε:
-Τη θρησκεύτικη Μεταρρύθμιση του Λούθηρου : ανεξάρτητα από την ιστορική της πορεία και τις ποικίλες εκφράσεις του προτεσταντισμού, υπήρξε θεμελιώδης πράξη αμφισβήτησης του Παπικού Πρωτείου. Αμφισβήτησης δηλαδή της ex cathedra αυθεντίας,της υποταγής των ανθρώπων άνευ όρων και άνευ κριτικής,στα Διατάγματα μιας ανώτερης αρχής. Αμφισβήτηση επιπλέον της "θεϊκής νομιμοποίησης" αυτής της Αρχής και κατά συνέπεια όσων αυτή επικύρωνε σε πολιτικό επίπεδο (τη στέψη του Μονάρχη ως "ελέω Θεού" εκπροσώπου επί της γης). Ήταν το πρώτο πλήγμα στην αντίληψη της άνωθεν πορευόμενης μοναδικής αλήθειας, η αναγκαία προϋπόθεση για τη γέννηση της ατομικής κρίσης,της ατομικής επιλογής (και της ατομικής ευθύνης), του αιτήματος κάθε ανθρώπου να αναζητά τις δικές του αρχές και να ζει με αυτές!
-Τον Ουμανισμό της Αναγέννησης: συμπλήρωμα της Μεταρρύθμισης σε αισθητικό επίπεδο ή μάλλον, αναγκαία αισθητική έκφραση του νοητικού αιτήματος της Μεταρρύθμισης. Ο εκδικητής Θεός της Π.Διαθηκης που θεμελίωνε την εξουσία του στο φόβο έπαψε να αποτελεί αγαπημένο θέμα απεικόνισης. Τη θέση του πήρε η μητέρα του Θεού της αγάπης. Η Madonna υπήρξε η αγαπημένη μορφή της Αναγέννησης. Ένας Θεός ενσαρκωμένος από ανθρώπινη μάνα,όπως όλοι οι άνθρωποι,ένας Θεός θνητός όπως οι άνθρωποι,ένας Θεός πράος,ταπεινός και φτωχός,που κήρυττε την ανάγκη για προσφορά και αλληλεγγύη, πάνω απ΄όλα ένας Θεός που έβρισκε προσωρινό καταφύγιο στην αγκαλιά της μητέρας του,όπως όλοι μας κάποια στιγμή έχουμε κάνει,ήταν ένας Θεός πιο κοντά στο μέτρο του ανθρώπου. Ταυτόχρονα,ήταν κι ένας Θεός με ατομική ιστορία πάνω στη γη,μια σαφής ενσάρκωση της ατομικότητας και της υπαρξιακής αγωνίας που κάθε άνθρωπος κουβαλάει στη σύντομη γήινη περιπέτεια του.
-Τη γέννηση της αστικής τάξης ,ως ομάδας ανθρώπων που εξέφρασε στην αρτιότερη μορφή του,το αίτημα για ατομική επιλογή της ζωής και ανεξαρτησία από τη θεσμική αυθαιρεσία των αρχόντων. Η αστική αντίληψη ζωής,είναι φυσικά κάτι πολύ ευρύτερο από την οικονομική ευμάρεια που επιφέρουν οι εμπορικές συναλλαγές και η επιτυχής επινοητικότητα του επιχειρείν. Πρόκειται για εκείνη ακριβώς τη διαδικασία αυτοπροσδιορισμού που πραγματοποιείται μέσα στον αστικό ιστό των οικονομικά αναπτυσσόμενων πόλεων,υπό την αλληλεπίδραση ανθρώπων με διαφορετικές κουλτούρες,ήθη και αντιλήψεις, οι οποίοι όμως συν-εργάζονται για να βελτιώσουν αμοιβαία τους όρους της ζωής τους. Με λίγα λόγια,τον αστικό κοσμοπολιτισμό,ως μορφή καλοπροαίρετου ουνιβερσαλισμού. Ο ουμανισμός της αναγέννησης,διασχίζει με το εμπόριο τα μήκη και πλάτη της γης και γίνεται παγκόσμιο αίτημα της ανθρωπότητας!
Πρόκειται αναμφίβολα,για συναρπαστική εξέλιξη!


Η Ιστορία βέβαια,δεν υπόκειται σε κάποιον ντετερμινισμό διαρκούς προόδου.Συχνότατα υπάρχουν περίοδοι στασιμότητας ή και οπισθοδρόμησης.Σε ό'τι έχει να κάνει με τη φεουδαρχική αντίληψη,μπορεί κανείς να παρατηρήσει τη διατήρησή της υπό διάφορες μορφές ακόμη και σήμερα. Σε χώρες μη κοινοβουλευτικής δημοκρατίας (αρκετά Αφρικανικά και Ασιατικά καθεστώτα) επιβιώνει υπό την καθαρή της μορφή.Σε χώρες ολιγαρχικής αντίληψης ή νόθας δημοκρατίας (Ρωσία) επιβιώνει ως κάστα ευνοουμένων του καθεστώτος. Στις χώρες της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας (Ευρώπη,Β.Αμερική) η φεουδαρχική αντίληψη έχει επιβιώσει χάρις στο ευφυέστερο κοινωνικό καμουφλάζ: ως συνδικαλιστικό προνόμιο!

Διαβάζοντας για παράδειγμα,τη συνέντευξη του Κ.Λουράντου (πρόεδρος του Πανελληνίου Φαρμακευτικού Συλλόγου) http://www.tovima.gr/society/article/?aid=685048 μπορεί κανείς να επισημάνει αρκετά πράγματα.Εκείνο που είναι καταφανώς ορατό,είναι η έκκληση του προέδρου μιας επαγγελματικής συντεχνίας προς τον "ανώτατο άρχοντα" (απευθείας προς τον πρωθυπουργό,η θεσμική διαδικασία έχει προσφυώς παρακαμφθεί ως χρονοτριβή),να παρέμβει προς όφελος των συμφερόντων της. Φυσικά,το άλλοθι εξακολουθεί να υφίσταται,το ονομάζει ο πρόεδρος "υγεία του κοινωνικού συνόλου",υπέρ αυτής διακηρύσσει πως αγωνίζεται,αρνείται πεισματικά τον τίτλο του ιδιοτελούς χρησιμοθήρα!
Οι προτάσεις όμως του προέδρου,εφαρμοζόμενες,ενώ είναι αμφίβολο κατά πόσον προασπίζουν τη δημόσια υγεία,είναι απολύτως βέβαιο πως επαυξάνουν τα κέρδη του κλάδου του και ταυτόχρονα τον προφυλάσσουν από την έκθεσή του στον ανταγωνισμό.
Η ίδια αντίληψη,το ίδιο αίτημα "προστασίας έναντι του ανταγωνισμού",διέπει και άλλους επαγγελματικούς κλάδους: αυτοκινητιστές,καθηγητές πανεπιστημίων,δάσκαλους οδήγησης,ιατρούς του ΙΚΑ,ναυτεργάτες και βέβαια,τους υπέρτατους ίσως των φεουδαρχών,συμβολαιογράφους!
Συντεχνίες ολόκληρες,οι οποίες εισοδηματικά ανήκουν κατά τεκμήριο στα μεσαία προς υψηλά αμειβόμενα στρώματα του πληθυσμού,μάχονται απεγνωσμένα να συντηρήσουν τα φεουδαρχικού τύπου προνόμιά τους: αποκλειστικότητα παροχής υπηρεσίας,αποκλεισμό κάθε άλλου ανταγωνιστή από αυτήν,δικαίωμα κληροδότησης (!) του τίτλου κλπ...
Αυτού του είδους οι πρακτικές,οδηγούν σε συγκεκριμένες οικονομικές επιπτώσεις: παροχές υπηρεσιών υψηλού κόστους,σπατάλη χρόνου/κεφαλαίου,αποεπένδυση,αύξηση της ανεργίας.
Είναι κατανοητό φυσικά,για οποιονδήποτε απολαμβάνει μιας προνομιακής θέσης,να επιζητά προστασία έναντι του ανταγωνισμού: κανείς δε διαλέγει τη δύσκολη κερδοφορία,όταν μπορεί να επιλέξει την εύκολη.Εκείνο το οποίο αρνείται να δει,είναι πως η οικονομική πρόοδος-όπως εναργώς απέδειξε ο Bastiat- δε συνίσταται στην ύπαρξη υψηλών ονομαστικών εισοδημάτων (άλλωστε τα τεχνητά δημιουργημένα υψηλά εισοδήματα προάγουν τον πληθωρισμό και εξουδετερώνουν την αγοραστική ισχύ του νομίσματος).Συνίσταται αντίθετα,στη διαρκή μείωση του κόστους των παραγόμενων αγαθών και προσφερόμενων υπηρεσιών,ώστε αγαθά και υπηρεσίες να γίνονται προσιτά σε ένα διαρκώς μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού.
Αυτήν όμως τη διαδικασία,μόνο ο ελεύθερος ανταγωνισμός μπορεί να καταστήσει εφικτή.
Ακριβώς δε τη λειτουργία του ελεύθερου ανταγωνισμού,είναι που αναιρούν τα πάσης φύσεως προνόμια των κλειστών επαγγελμάτων.
Κατ'απόλυτη αντιστοιχία προς την παρεμπόδιση του ελεύθερου εμπορίου από τους γαιοκτήμονες φεουδάρχες και λοιπούς αριστοκράτες της γης.
Το 19ο αιώνα,αυτή η αντίληψη εμπορικού προστατευτισμού,υλοποιήθηκε από τις κυβερνήσεις ως μερκαντιλισμός.
Τον 21ο αιώνα,στην Ελλάδα,είναι ο αντίστοιχης φιλοσοφίας συντεχνιακός προσοδοθηρισμός που επιχειρεί κάτι αντίστοιχο.
Ως "κορπορατισμός" νοείται η πρακτική της διασύνδεσης πολιτικής εξουσίας και συντεχνιών επ' αμοιβαίω όφελος: η πολιτική εξουσία εγγυάται τα συντεχνιακά προνόμια και οι συντεχνίες σε αντάλλαγμα,παρέχουν την πολιτική και εκλογική τους υποστήριξη. Φυσικά το λογαριασμό,τον πληρώνουν οι υπόλοιποι πολίτες.
Στη χώρα μας το σύστημα του κορπορατισμού λειτούργησε λίγο-πολύ επαρκώς,όσο υπήρχαν οι αναγκαίες πιστώσεις για να το στηρίξουν,γνώρισε στιγμές δόξας αμέσως μετά την είσοδό μας στην ευρωζώνη και την αθρόα παροχή πιστωτικών διευκολύνσεων που ακολούθησε,αλλά πλέον αδυνατεί να λειτουργήσει από τη στιγμή που είμαστε αποκλεισμένοι από τις αγορές και άρα δεν έχουμε πρόσβαση σε δάνεια. Κατά λογική συνέπεια,η πελατειακή συναλλαγή με τα κόμματα εξουσίας,λειτουργούσε επί εποχής πιστώσεων,αλλά κατέστη αδύνατη από την περίοδο της κρίσης και μετά.

Η εξέλιξη,από τη στιγμή που τα νέα δεδομένα επέβαλλαν προσαρμογές,υπήρξε ενδιαφέρουσα.
Επικράτησε η αφήγηση της συνωμοσίας του παγκόσμιου κεφαλαίου,σε βάρος των "τίμια εργαζομένων επαγγελματιών".Η Ελληνική μεσοαστική τάξη η οποία λίγο-πολύ λειτουργούσε προσοδοθηρικά και με λογικές "corpus",αρνήθηκε πεισματικά την προσαρμογή.Αντί της γενναίας υιοθέτησης ανταγωνιστικής διάθεσης και του ανοίγματος στην παγκόσμια αγορά,προτιμήθηκαν φοβικές αντιδράσεις αυτοαναφορικότητας και υιοθετήθηκε το πνεύμα του "πατριωτικού καταναλωτισμού" κατ'αντιδιαστολή προς τα δαιμονοποιημένα "ξένα προϊόντα" που θέλουν να "μας φάνε το ψωμί"! Αυτή η οικονομικά αδιέξοδη επιλογή,συνάντησε ως απαραίτητο ψυχολογικό συμπλήρωμα,την αναβίωση της εθνικιστικής ρητορείας (ο "περιούσιος λαός που τον επιβουλεύονται"). Το ανορθολογικό αυτό κοκτέηλ εθνικοσοσιαλιστικής υφής,ανέλαβε να εκφράσει σε πολιτικό επίπεδο ο συγκερασμός των κομμάτων που κυβερνούν σήμερα τη χώρα (Συριζα/Αν.Ελ).
Η Ελληνική μεσοαστική τάξη άλλωστε,τα ανέδειξε στην κυβέρνηση και παρέχει μέχρι στιγμής την ανοχή της στο έργο (;) που έχουν ως τώρα παράξει.
Τα πεπραγμένα της νέας κυβέρνησης,όσο αδύνατον είναι να ερμηνευθούν υπό το πρίσμα μιας σύγχρονης δυτικού τύπου πολιτικής αντίληψης,τόσο ερμηνεύσιμα γίνονται μόλις κατανοηθεί το ιδεολογικό της περιεχόμενο: κράμα εθνικισμού και σοσιαλισμού με απόλυτα κορπορατιστικές οικονομικές αντιλήψεις.

Μοιραία,αρχίζει κανείς να ανησυχεί,έχοντας κατά νου τα ιστορικά προηγούμενα του μεσοπολέμου,για την κατάληξη αυτού του πολιτικού εγχειρήματος.
Κάθε πρόγνωση είναι φυσικά επισφαλής. Οι εποχές είναι διαφορετικές,το ίδιο και οι γεωστρατηγικές ισορροπίες,αλλά και το διεθνές οικονομικό περιβάλλον. Πέραν αυτών,υπάρχει και ένας κατεξοχήν αστάθμητος παράγοντας εντός των τειχών: δεν είναι άλλος από τον ακραίο ατομικιστικό ωφελιμισμό της Ελληνικής μεσοαστικής τάξης.
Δε χρειάζονται επ'αυτού αυταπάτες. Το βασικό κίνητρο των Ελλήνων μεσοαστών,είναι -τα τελευταία τριάντα χρόνια- ο άκοπος πλουτισμός. Δεν υπάρχει κανενός είδους υποκείμενη παιδεία,ούτε οικονομική,ούτε κοινωνική,που να υποστηρίζει το εγχείρημα.Ο πλουτισμός οφείλει να προέρχεται από την κρατική μέριμνα,τον κομματικό πάτρωνα,την πελατειακή διασύνδεση. Αυτός ο ανερμάτιστος εσμός,δεν υπακούει φυσικά σε έλλογα επιχειρήματα,κινείται ενστικτωδώς και προσκολλάται ευκαιριακά προς όποιο σχηματισμό θεωρεί ότι θα τον εξυπηρετήσει ευχερέστερα.
Αφ'ης στιγμής,βαθύτερο ιδεολογικό έρμα δεν υπάρχει,πίσω από τη φαινομενική σύμπνοια,ελλοχεύει πάντοτε ο κίνδυνος της έκρηξης,αν οι Έλληνες μεσοαστοί αντιληφθούν πως ο "κεκτημένος τρόπος ζωής τους" απειλείται με εξαφάνιση.

Αυτός ακριβώς ο παράγοντας,επειδή ακριβώς είναι ο πλέον αστάθμητος,καθιστά παρακινδυνευμένη κάθε πρόβλεψη!
Και η ζωή συνεχίζεται...


(Στη φωτογραφία το Balmoral Castle στη Σκωτία: για φεουδάρχες υψηλής αισθητικής...)


12/5/2015