The purgatory

Στη χώρα μας,διαχρονικά απολαμβάνουν υψηλής δημοφιλίας :
α) η πρόσληψη της ιστορικής μας παρουσίας με όρους θύματος
β) ο αντιδυτικισμός/αντιαμερικανισμός και ο αντίστοιχος φιλορωσισμός
γ) η οίηση,ως αποτέλεσμα της ημιμάθειας και των εμπεδωμένων εκπαιδευτικών προτύπων
δ) ο οικονομικός αναλφαβητισμός
ε) η εκκλησία-ορθότερα το ιερατείο-ως θεσμός περίπου αδιαχώριστος απ'την "ιδιαιτερότητά" μας


Ας αναλύσουμε κάπως διεξοδικότερα το οικοδόμημα που διαμορφώνουν οι πέντε προαναφερθέντες πυλώνες.

α) Η αντίληψη του θύματος,ως επιλογή ταυτότητας και αυτοσυνειδησίας,έχει δύο βασικές επιπτώσεις.Στο μεν πεδίο των εθνικών διεκδικήσεων,την αποδοχή σεναρίων συνωμοσίας ως βασικών αφηγημάτων τα οποία αθωώνουν τους -εξ ορισμού αθώους- συμπατριώτες μας και ενοχοποιούν τους-εξ ορισμού επίβουλους -ξένους, ως υπεύθυνους των εκάστοτε ιστορικών μας ατυχημάτων.Στο δε πεδίο της κοινωνικής σφαίρας και πολιτικής ζωής,την υιοθέτηση της μαρξιστικής αφήγησης περί των ηθικά επίμεμπτων διαδικασιών παραγωγής, οι οποίες εξασφαλίζουν δια της "εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο","πλούτο σε ολίγους και πενία σε πολλούς".

β) Ο αντιδυτικισμός/αντιαμερικανισμός,συγκεκριμενοποιεί στο ιστορικό πεδίο την αντίληψη του θύματος: είμαστε τα θύματα της συνωμοσίας των δυτικών,ο οποίοι είναι οι αποκλειστικά υπεύθυνοι των ατυχημάτων μας. Οι λόγοι ποικίλουν,αλλά ο βασικός είναι ένας: "μας φθονούν,διότι διαθέτουμε τεκμήρια ιστορικής υπεροχής (ίσως και φυλετικής)."
Η αντίληψη αυτή συμπληρώνει την πρώτη.Κάθε θύμα χρειάζεται υποχρεωτικά έναν θύτη.Κάθε αφήγηση τραγωδίας,έναν αποδιοπομπαίο τράγο.
Ο φιλορωσισμός,προκύπτει εξ αντανακλάσεως. Οι μεν "εθνικώς φρονούντες" βρίσκουν σ'αυτόν την ορθοδοξία ως κοινή συνιστώσα, οι δε "κοινωνικώς φρονούντες" αναπολούν αταβιστικά την πάλαι ποτέ Σοβιετική Ένωση και το πολιτικό της πρότυπο.

γ) Η οίηση είναι αποτέλεσμα της ημιμάθειας. Το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας,αναπαράγει πρότυπα αυτοκολακείας με αφορμή τις εθνικές επετείους (28/10,25/3),στις οποίες προστέθηκε και μία πολιτική (17/11),έτσι ώστε η σκιαγράφηση ενός "ηρωικού λαού" να εμπεριέχει κάθε διάσταση του βίου.Μεροληπτικοί πανηγυρικοί λόγοι σκιαγραφούν έντεχνα το πορτραίτο ενός λαού αγωνιστών (αποσιωπώντας πλήθος στοιχείων που ενισχύουν την αντίθετη άποψη) και τριτοκοσμικές μαθητικές παρελάσεις προσθέτουν το αναγκαίο φολκλόρ για όσους συγκινούνται περισσότερο από συμβολικές δραματουργίες παρά από τον προφορικό λόγο.Την ίδια στιγμή,η βασική εκπαίδευση παρέχεται από καθηγητές οι οποίοι αρνούνται κάθε πρόταση αξιολόγησης και εκπροσωπούνται από μια συντεχνία απολύτως εχθρική σε κάθε εκσυγχρονισμό.Στη χώρα απαγορεύεται η λειτουργία μη-κρατικών Πανεπιστημιακών ιδρυμάτων και συγχρόνως-με μια διασταλτική ερμηνεία της έννοιας του ακαδημαϊκού ασύλου-επικρατεί ένα καθεστώς ανομίας στα Πανεπιστημιακά ιδρύματα.Τα τελευταία,διόλου τυχαία ασφαλώς,τερματίζουν στις τελευταίες θέσεις κάθε διεθνούς κατάταξης.

δ) Ο οικονομικός αναλφαβητισμός,αποτελεί μάλλον διαχρονική πολιτική επιλογή του Ελληνικού κράτους.Ικανοποιεί το μεταπολεμικό οικονομικό μοντέλο του,το οποίο βασίστηκε στην κρατικά επιδοτούμενη οικονομική δραστηριότητα,τις συντεχνίες των κλειστών επαγγελμάτων,τον προστατευτισμό,την απέχθεια προς το διεθνή ανταγωνισμό και την καινοτομία.Επιβεβαιώνει τις προκαταλήψεις των "εθνικοφρόνων" για το "ηθικά απεχθές εμπόριο" που αποσκοπεί στο -ηθικά καταδικαστέο- "κέρδος".Ικανοποιεί ταυτόχρονα και την οικονομική αφήγηση των μαρξιστών,στη βάση της οποίας υπάρχει η απαξίωση της ιδιωτικής επιχειρηματικότητας και η εναλλακτική πρόκριση της κεντρικά οργανωμένης οικονομίας.Στην αφήγηση αυτή,ο εκτεταμένος κρατικός παρεμβατισμός,τα κρατικά μονοπώλια σε πλείστους οικονομικούς τομείς (ενέργεια,μεταφορές,τηλεπικοινωνίες,λιμάνια κλπ),μπορεί να μην επαρκούν για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού,αποτελούν όμως ικανοποιητικές μορφές εναλλακτικής προς τον καπιταλισμό ανάπτυξης (και προσοδοθηρίας...).

ε) Το ορθόδοξο ιερατείο τέλος,παρέχει την απαραίτητη μεταφυσική κατοχύρωση της "Ελληνικής ιδιαιτερότητας".Ένας "ξεχωριστός λαός",αναμενόμενα διαθέτει και "ξεχωριστή θρησκεία".Άμωμη και άσπιλη κι αυτή,απαλλαγμένη από κάθε σκοτεινή σελίδα και πανταχού παρούσα σε κάθε πτυχή της καθημερινότητάς του.Γέννηση,βάπτιση,γάμος,ξόδι,είναι οι μεγάλοι σταθμοί,αλλά υπάρχουν και εκατοντάδες ενδιάμεσοι στους οποίους η παρουσία του ιερατείου είναι θεσμικά κατοχυρωμένη.Άλλωστε,το ίδιο το Σύνταγμα της χώρας προβλέπει ,αντί της ανεξιθρησκείας,επικρατούσα θρησκεία (την Ορθόδοξη χριστιανική).Παρέχεται δηλαδή Συνταγματική προτεραιότητα στο Ορθόδοξο ιερατείο έναντι οποιωνδήποτε άλλων θρησκευτικών ή αγνωστικιστικών δογμάτων.Επιπλέον,χάρη στο θεσμικό ρόλο που το ίδιο το Σύνταγμα του παρέχει,βλέπουμε και εκδηλώσεις απροκάλυπτης σύμμειξης Εκκλησίας-Πολιτείας: ένοπλες δυνάμεις συμμετέχουν σε θρησκευτικές λιτανείες,στρατιωτικά τμήματα αποδίδουν τιμές στο..."Άγιο Φως" το οποίο μεταφέρεται με...κυβερνητικό αεροσκάφος,υποχρεωτική πρωινή προσευχή εφαρμόζεται στα σχολεία μαζί με τακτικό εκκλησιασμό κλπ.


Το οικοδόμημα που σκιαγράφησα,έχει λοιπόν τα εξής χαρακτηριστικά.
Είναι κλειστό στον εαυτό του,φοβικό προς νεωτερισμούς και καινοτομίες,αλαζονικά αυτάρεσκο.
Είναι ένα Πολιτειακό μόρφωμα που δεν ανοίγεται εύκολα στον κόσμο,αντιμετωπίζει το αλλότριο καχύποπτα,προκρίνει την ψυχολογική ασφάλεια της "ελληνορθόδοξης παράδοσης" από την ανασφάλεια του "κοσμοπολιτισμού".
Ζητά τη θαλπωρή του πατερναλιστικού κράτους,αντιδιαστέλλοντάς την προς την "αδηφαγία" της αγοράς.
Θέλει τον κομματικό του πάτρωνα,αντί του απρόσωπου ελεύθερου ανταγωνισμού.
Προτιμά το χάδι της αυτοεπιβεβαίωσης,από τη βάσανο της αξιολόγησης.
Πάνω απ'όλα ελπίζει πως μπορεί να συνεχίσει να επιβιώνει έτσι στο διηνεκές,κλεισμένο σ'ένα προστατευτικό καψούλι,άτρωτο απ'τις μεταβολές του κόσμου,με "κατοχυρωμένα,κεκτημένα δικαιώματα".

Αυτό το σύνολο ιδεολογημάτων,ορμεμφύτων,μεταφυσικής και ανεπαρκούς παιδείας,είναι απόλυτα φυσικό να δημιουργεί αντίστοιχα μορφώματα αντιπροσώπευσης στο πολιτικό πεδίο.Υπάρχουν κόμματα δομημένα πάνω σε αυτούς τους πυλώνες,τα οποία παρά τις ιδεολογικές τους διαφορές,διατυπώνουν κοινές απόψεις σε σωρεία ευρύτερων ζητημάτων.Σχηματισμοί της κλασσικής "αριστεράς" και "δεξιάς" υπερβαίνουν την ιδεολογία για να συναντηθούν στην κοινή οντολογική αναφορά: είμαστε ξεχωριστοί,αξίζουμε πολύ περισσότερα απ'όσα μας συμβαίνουν,αλλά το "σύστημα" συνωμοτεί για να μας κρατάει χαμηλά.
Η κοινή αφήγηση βρίσκει σημείο κοινής αναφοράς: το "σύστημα"!
Ο απρόσωπος αποδιοπομπαίος τράγος είναι απόλυτα βολικός: δε χρειάζεται ανάλυση (ως απρόσωπος), είναι εύκολο να σημανθεί ως εχθρικός (για τον ίδιο λόγο) και συμπυκνώνει όλη την αφήγηση σε ένα σύνθημα: "είμαστε αντισυστημικοί"!

Η "αντισυστημικότητα" είναι το κοινό σημείο αναφοράς που υπερβαίνει τις παλιές ιδεολογίες και αναδεικνύει τη νέα φαιοκόκκινη συμπόρευση!
Στο όνομα της αντισυστημικότητας παλιά σύνορα κατέρρευσαν και νέες αγάπες θα δημιουργηθούν.
Αυτό φυσικά,δεν είναι κάτι εξ ορισμού αρνητικό.Οι άνθρωποι οφείλουν να ανταλλάσσουν ιδέες και -αν μπορούν- να συνθέτουν αντιλήψεις προς μια κοινή στόχευση.Είναι κάτι που προάγει την κοινή συμβίωση.
Μόνο που είναι απαραίτητο αυτή η σύνθεση να υπακούει στις επιταγές του ορθολογισμού ή,τουλάχιστον,να διαθέτει στοιχειώδες λογικό υπόβαθρο ("common sense").
Τα υλικά όμως που συνθέτουν το φαιοκόκκινο οικοδόμημα είναι βγαλμένα απ'το χώρο των ανεπεξέργαστων επιθυμιών,κοινώς των ενστίκτων.Περιφρονούν τα δεδομένα της εμπειρίας και ομνύουν σε φαντασιακές καταστάσεις,με μοναδικό εφόδιο την επιθυμία: "αφού το θέλω,δεν μπορεί παρά να είναι εφικτό"!

Έχει ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε τη φαιοκόκκινη συμπόρευση,τώρα που στην καθαρή "πούρα" μορφή της βρίσκεται στον προθάλαμο της εξουσίας. Μέχρι τώρα,ως κυρίαρχο κοινωνικό ρεύμα,κυβερνά ανεπίσημα.Οι επόμενες εκλογές,αναμένεται να επικυρώσουν απλά το γεγονός.Άλλωστε οι εκλογές δε σηματοδοτούν τις κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις,μάλλον τις αντικατοπτρίζουν.Υπό την έννοια αυτή η φαιοκόκκινη αντισυστημικότητα είναι ήδη πολιτικά κυρίαρχη.

Φυσικά,ως φιλελεύθερος είμαι διαμετρικά αντίθετος με το πολιτικό της πρόταγμα,τις ιδεολογικές της αναφορές,τη συλλογιστική,την οντολογία της.Αλλά,η βούληση της πλειοψηφίας είναι πάντοτε σεβαστή,ιδιαίτερα όταν τυγχάνει να μη συμφωνούμε μαζί της.
Ασφαλώς δε,οφείλω να αναλάβω και το μερίδιο της ευθύνης που μου αναλογεί επειδή ο φιλελεύθερος χώρος δεν κατόρθωσε να σταθεί ανάχωμα στον ανορθολογισμό και στην αφροσύνη που γοητεύουν κατά πλειοψηφία τους συμπατριώτες μας.

Ίσως να είναι αυτό,το τελευταίο στάδιο του καθαρτήριου...



ΥΓ: σε αντίθεση με τους περισσότερους φιλελεύθερους,είμαι θρήσκος και μάλιστα χριστιανός ορθόδοξος.Αυτό,ουδόλως με εμποδίζει να διακρίνω τις καταχρήσεις του ιερατείου και να επιζητώ το διαχωρισμό εκκλησίας/κράτους ως αναγκαίου προαπαιτούμενου για τον εξορθολογισμό της κοινωνικής μας ζωής.

Παραμύθι για μεγάλους

Ένα δεκάχρονο παιδί γνωρίζει πως με 2 ευρώ χαρτζιλίκι δεν μπορεί να αγοράσει και σουβλάκι και κρέπα και παγωτό και πορτοκαλάδα και να κάνει και βόλτα στα συγκρουόμενα στο λούνα παρκ!
Αναγκαστικά,θα πρέπει να επιλέξει που και πως θα ξοδέψει τα χρήματά του!
Αυτή η επιλογή,υποχρεωτικά συνεπάγεται μια διαδικασία αξιολόγησης: το παιδί συγκρίνει τις διαθέσιμες επιλογές,αξιολογεί την κατά τη γνώμη του σημαντικότερη και στο τέλος προκρίνει αυτή έναντι των υπολοίπων.
Με άλλα λόγια,το παιδί "εξοικονομεί"! Έχοντας περιορισμένο διαθέσιμο κεφάλαιο,ικανοποιεί πρώτα τις σημαντικότερες-για το ίδιο-ανάγκες και αφήνει τις υπόλοιπες σε εκκρεμότητα.
Το αν αυτές θα ικανοποιηθούν,είναι συνάρτηση του διαθέσιμου μελλοντικού κεφαλαίου.
Το πότε,εξαρτάται από τον παράγοντα "χρόνο".
Ο χρόνος που θα παρέλθει ενδεχομένως θα μεταβάλλει το κόστος των αναγκών που εκκρεμούν,αλλά και τη σημασία τους για το παιδί,το οποίο,μεγαλώνοντας,μεταβάλλει προτιμήσεις,γούστα και προτεραιότητες...

Κάπως έτσι,φτάνουμε στην εφηβική ηλικία και ο έφηβος γνωρίζει πως,ένας καλός τρόπος ικανοποίησης των τυχόν μελλοντικών του επιθυμιών,είναι η ύπαρξη αποθέματος κεφαλαίου,δηλαδή η αποταμίευση. Καλό είναι λοιπόν,προωθώντας το "οικονομείν" ένα βήμα πιο πέρα,να μην ξοδεύεις όλο το διαθέσιμο κεφάλαιό σου,αλλά να αποταμιεύεις ένα μέρος του για μελλοντική χρήση.
Η αποταμίευση προϋποθέτει πως ο παράγοντας "χρόνος" έχει ήδη γίνει υπολογίσιμη συνιστώσα για τον άνθρωπο.Ο τελευταίος,αντιλαμβάνεται πως η οικονομική επιλογή δεν προαπαιτεί μόνο αξιολόγηση των υπαρχουσών δεδομένων,αλλά και συμπερίληψη του κατάλληλου "timing" στην εκάστοτε επιλογή! Κι αυτό γιατί υπάρχουν επιλογές που συμφέρει να γίνουν άμεσα και άλλες που συμφέρει να ληφθούν σε ευθετότερη χρονική στιγμή. Αυτό συμβαίνει φυσικά γιατί η αξία των πραγμάτων δε μένει σταθερή στο χρόνο,αλλά διακυμαίνεται,παρακολουθώντας τη διακύμανση των προτιμήσεων των ανθρώπων!
Στην εποχή των αλόγων ένα πέταλο ήταν προφανώς ακριβότερο από ότι σήμερα...

Φτάνοντας στην ενηλικίωση,αρχίζουν κάποιες άλλες επώδυνες αλήθειες να γίνονται αντιληπτές.Ας σταχυολογήσουμε μερικές:

α) Το κεφάλαιο (ο πλούτος) δεν είναι μια στατική οντότητα επαρκής για την κάλυψη των ανθρώπινων αναγκών στο διηνεκές. Ακόμη κι αν ο καθένας μας διέθετε μια ράβδο χρυσού σε κάθε δωμάτιο του σπιτιού του,αυτή θα επαρκούσε για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και για συγκεκριμένες ανάγκες.Πόσο διάστημα; Πόσες και ποιες ανάγκες; Κανείς δεν μπορεί με ασφάλεια να απαντήσει,αφού πρόκειται για μεταβλητές μη εξαρτώμενες από παράγοντες που μπορεί ο άνθρωπος να ελέγξει. Οι ανθρώπινες ανάγκες εξελίσσονται διαρκώς,μαζί με τον άνθρωπο.Ο άνθρωπος των σπηλαίων είχε ανάγκη ένα δέρας για να καλύψει τη γύμνια του.Ο σημερινός αστός,έχει ανάγκη μια θέση πάρκινγκ κοντά στο διαμέρισμα που ζει...

β) Για να παράγεται πλούτος,είναι απαραίτητο να τηρούνται κάποιοι κανόνες. Πρέπει το υπάρχον κεφάλαιο να μη σπαταλάται αλόγιστα σε μη παραγωγικές επενδύσεις. Πρέπει η επένδυση του κεφαλαίου να το πολλαπλασιάζει σε βάθος χρόνου. Για να συμβεί αυτό,είναι απαραίτητη η συνεργασία μιας ομάδας ανθρώπων,αλλά και ο καταμερισμός της εργασίας τους. Τα δυο αυτά στοιχεία- επένδυση κεφαλαίου και καταμερισμός εργασίας- εκτοξεύουν την ανθρώπινη παραγωγικότητα! Οι άνθρωποι,παράγουν πολύ περισσότερο,σε πολύ λιγότερο χρόνο: δημιουργούν έτσι,απόθεμα παραγωγής,δηλαδή πλούτο!
Ο πλούτος δεν είναι φυσικά το χρήμα-το μέσο ανταλλαγής-αλλά όλα τα προϊόντα και οι υπηρεσίες που είναι διαθέσιμα σε μια κοινωνία! Μια χρεοκοπημένη,εξαθλιωμένη κοινωνία,μπορεί άνετα να βρίθει νομισμάτων μηδαμινής αξίας. Μια πλούσια κοινωνία αντίθετα,βρίθει αγαθών (προϊόντων) και υπηρεσιών και οι περισσότερες συναλλαγές γίνονται με πλαστικό χρήμα....

γ) Οι άνθρωποι μεταβάλλουν διαρκώς προτιμήσεις.Άρα,σε μια ζωντανή κοινωνία,καμία εργασία δεν έχει εξασφαλισμένο σταθερό εισόδημα στο διηνεκές! Το 19ο αιώνα υπήρχε το επάγγελμα του πεταλωτή και ήταν αναγκαίο.Το αυτοκίνητο,εδώ και εκατό χρόνια,οδήγησε στην εξάλειψη αυτού του επαγγέλματος,αλλά στην υπεραντισταθμιστική δημιουργία άλλων (λαστιχάδες,φαναρτζήδες,μηχανικοί,βενζινοπώλες,ανακυκλωτές,ηλεκτρολόγοι,διαφημιστές κλπ,κλπ).
Ένας ευφυής οικονομολόγος,ο Joseph Schumpeter,ονόμασε τη διαδικασία αυτή "δημιουργική καταστροφή" (creative destruction). Οι ζωντανές κοινωνίες εξελίσσονται μέσω της δημιουργικής καταστροφής. Οι απονεκρωμένες,αποζητούν τη μακαριότητα της στασιμότητας...

δ) Ο καταμερισμός της εργασίας (division of labour) είναι υπεύθυνος για ένα άλλο χαρακτηριστικό των εξελισσόμενων κοινωνιών: την καινοτομία και την τεχνολογική επινόηση! Πρόκειται για απολύτως λογική συνέπεια της εξειδικευμένης ενασχόλησης μιας ομάδας ανθρώπων με έναν συγκεκριμένο γνωστικό τομέα. Η καινοτομία,είναι το οξυγόνο της ανθρώπινης κοινωνίας.Η αναγκαία πνοή που -τη στιγμή ακριβώς που όλα μοιάζουν παγιωμένα- έρχεται να αλλάξει ξανά τα δεδομένα και να οδηγήσει την ανθρωπότητα στο μέλλον!
Η τελευταία καινοτομία,είναι το διαδίκτυο,το οποίο φυσικά ήδη μεταβάλλει τη ζωή μας: την οργάνωση του χρόνου μας,τις δουλειές μας,την παραγωγική διαδικασία,την πληροφόρηση,την καλλιτεχνική δημιουργία,τις ανθρώπινες σχέσεις,τα πάντα!
Όπως ο ατμός σάρωσε τη φεουδαρχική κοινωνία και οδήγησε στη βιομηχανική επανάσταση και στην αστικοποίηση του πληθυσμού,έτσι και το διαδίκτυο σαρώνει τα σύνορα και παγκοσμιοποιεί την ανθρωπότητα.Όπως και τότε,έτσι και σήμερα,οι αριστοκρατίες της εκάστοτε εποχής αντιδρούν,αλλά διεξάγουν έναν αγώνα που έχουν ήδη χάσει...


Φυσικά,δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι την ίδια άποψη με αυτήν που παραπάνω εξέθεσα.
Μια βασική ένσταση πολλών,αρχίζει ήδη από το (α): πλήθος ανθρώπων πιστεύει πως ο πλούτος είναι επαρκής για όλους και αρκεί να αναδιανεμηθεί με εξισωτικό τρόπο,ώστε όλοι μας να είμαστε ευτυχείς! Η άποψη αυτή,ακόμη κι αν δεχτούμε πως ευσταθεί ως προς τον υπάρχοντα πλούτο,παραβλέπει δυο βασικές παραμέτρους. Η πρώτη είναι πως οι ανθρώπινες ανάγκες,είναι διαρκώς αυξανόμενες και η δεύτερη πως υπάρχουν ανάγκες οι οποίες πρέπει να ικανοποιούνται καθημερινά απ'την αρχή (π.χ σίτιση,ένδυση,στέγαση κλπ). Με άλλα λόγια η αναδιανομή παρακάμπτει το ακανθώδες ζήτημα του χρόνου: πρέπει κάθε μέρα να συντηρούμαστε και,όσο η κοινωνική εξέλιξη δεν ανακόπτεται,προκύπτουν διαρκώς νέες ανάγκες για να ικανοποιήσουμε!
Αν αύριο λοιπόν όλοι οι άνθρωποι αποκτούσαν τα ίδια χρήματα,σε μια εβδομάδα ήδη θα είχαν διαμορφωθεί οι πρώτες ανισότητες.Κι αυτό γιατί,κάθε άνθρωπος αξιολογεί με τα δικά του κριτήρια τι θέλει να αγοράσει,σε τι ποσότητα,πόσο συχνά το χρειάζεται.
Ο πλούτος λοιπόν πρέπει να παράγεται διαρκώς!
Αν για οποιονδήποτε λόγο,η παγκόσμια παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών σταματήσει για λίγα 24ωρα,είναι βέβαιο πως το βιοτικό επίπεδο της ανθρωπότητας θα υποχωρήσει κατά αρκετές δεκαετίες.

Μια δεύτερη ένσταση,έχει να κάνει με τον τρόπο παραγωγής του πλούτου. Αφού δεχτήκαμε πως ο πλούτος πρέπει να παράγεται διαρκώς,πρέπει να διερευνήσουμε τον τρόπο με τον οποίο αυτός παράγεται. Είναι άραγε τα εργατικά χέρια που τον παράγουν ή μήπως η παραγωγική επένδυση του κεφαλαίου;
Στην εποχή της αγροτικής οικονομίας και της φεουδαρχικής κοινωνίας ήταν μάλλον εύκολο να διαπιστώσει κανείς πως η αναγκαία συνθήκη για την παραγωγή ήταν η χειρωνακτική εργασία των ανθρώπων.Αυτή ήταν η ζωογόνος δύναμη ("Vis vitalis") που κρατούσε όπως-όπως την ανθρωπότητα ζωντανή. Η βιομηχανική επανάσταση άρχισε να κλονίζει αυτή την πεποίθηση. Η μηχανή άρχισε να υποκαθιστά την ανθρώπινη εργασία και να βελτιώνει την παραγωγικότητα (περισσότερο προϊόν σε λιγότερο χρόνο). Το μυαλό του ανθρώπου άρχισε να παίζει ενεργότερο ρόλο στο μόχθο του.Νέες επινοήσεις,νέες τεχνικές,νέα μηχανήματα,οδήγησαν την παραγωγή σε τέτοια επίπεδα ώστε το φάσμα της μαζικής πείνας εξαλείφθηκε οριστικά από τις χώρες που πρωτοπορούσαν στη βιομηχανική εποχή. Ο καταμερισμός της εργασίας και το κεφάλαιο,εξασφάλιζαν τη μαζική παραγωγή που ήταν αναγκαία για να θρέψει τον πληθυσμό και να οδηγήσει στον πολλαπλασιασμό του . Η αύξηση του πληθυσμού,αποτελεί αλάνθαστο τεκμήριο της βελτίωσης των όρων διαβίωσης.
Είναι λοιπόν μάλλον προφανές πως ο πλούτος παράγεται από την παραγωγική επένδυση του διαθέσιμου κεφαλαίου.
Αν εκλείψει το κεφάλαιο ή αν επενδυθεί μη παραγωγικά, ο πλούτος εξαφανίζεται!
Σήμερα,στην υποσαχάρια Αφρική,εκείνο που λείπει δεν είναι τα εργατικά χέρια,αλλά το κεφάλαιο και οι επαρκείς συνθήκες για την επένδυσή του!
Σήμερα,στη μεταβιομηχανική εποχή της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας,οι όροι της παραγωγής αναδιαμορφώνονται. Τα χέρια των ανειδίκευτων εργατών,έχουν ακόμη λιγότερο ρόλο στην οικονομία από ότι είχαν στη βιομηχανική εποχή.Το κεφάλαιο διατηρεί τη σημασία του,ως επενδυτικό στοιχείο.Αλλά το μπαλάκι τώρα έχει περάσει εξ ολοκλήρου στη δημιουργική ικανότητα του ανθρώπινου νου: επιχειρήσεις στήνονται μπροστά από μια οθόνη υπολογιστή,συναλλαγές πραγματοποιούνται σε real time παντού,νέες ιδέες,νέες τάσεις,νέες επιθυμίες διαμορφώνουν έναν συναρπαστικό καινούργιο κόσμο...

Ασφαλώς και η διαδικασία που περιέγραψα δεν είναι απρόσκοπτη.Δεν υπάρχει κανενός είδους ιστορική αναγκαιότητα (ντετερμινισμός) βάσει της οποίας η πορεία της ανθρωπότητας προς το μέλλον θα είναι διαρκώς καλύτερη. Η ιστορία δείχνει περιόδους υποχώρησης του ανθρώπινου πνεύματος,που οδηγούν σε αντίστοιχη υποβάθμιση του κοινωνικού πολιτισμού,σε διάφορες εποχές.
Όπως ο πλούτος δεν παράγεται αυτόματα,έτσι και η ανθρωπότητα δεν προοδεύει αυτόματα!
Χρειάζεται να πληρούνται οι προϋποθέσεις του "οικονομείν" προκειμένου κάτι τέτοιο να συμβαίνει.
Με άλλα λόγια χρειάζεται: διαθέσιμο κεφάλαιο και επιτυχής επένδυσή του!
Όρος αναγκαίος και απαράβατος,για κάθε κοινωνία και κάθε εποχή!

Είναι τέλος σαφές πως,για την πλειοψηφία ίσως των ανθρώπων,η μετάβαση από την παιδική στην εφηβική ηλικία του homo economicus είτε καθυστερεί τραγικά,είτε δε συντελείται ποτέ!
Χιλιάδες ενήλικοι ανάμεσά μας,πιστεύουν πως "λεφτά υπάρχουν",πως "ο πλούτος παράγεται έτσι κι αλλιώς" και πως "η ανθρωπότητα,αναγκαστικά προοδεύει όσο περνούν τα χρόνια"!
Μοιάζει να έχουν εκχωρήσει τις απαιτήσεις της νόησης σε μια μεταφυσική οντότητα που λέγεται "πρόοδος",γράφει εύστοχα ο Ludwig von Mises σε κάποιο σημείο του έργου του.

Είναι ο άνθρωπος που έγραψε το "Human Action",το βιβλίο που ίσως μου άλλαξε τη ζωή και το σκεπτικό του οποίου προσπάθησα πολύ συνοπτικά-και ασφαλώς ανεπαρκέστατα- να διηγηθώ υπό μορφήν παραμυθιού στο κείμενο αυτό.
Ένα παραμύθι φυσικά για μεγάλα παιδιά,που έχει όμως το βασικό χαρακτηριστικό των παραμυθιών: αφού το διαβάσεις,δεν είσαι πια ο ίδιος άνθρωπος...


10/9/2014

Αυγουστιάτικο

- Μιλούσα τις προάλλες με τον Αλεκο που έχει συνεργείο μοτοσικλετών. Μου περιέγραφε την επιμονή προσπάθεια πολλών πελατών του να μειώσουν το κόστος στρεφόμενοι σε μεταχειρισμένα ανταλλακτικά δίχως ομως ταυτόχρονα να προτίθενται να αναλάβουν και το ρίσκο της πιθανής πλημμελούς λειτουργίας τους. Με αλλά λόγια "βρες μου μεταχειρισμένο,φτηνό και εγγυησου πως θα δουλεύει σωστά, αυτη δεν ειναι η δουλειά σου";

Συνεχίζοντας την κουβέντα,μια και αρκετοί απο τους πελάτες του ήταν εκείνη τη στιγμή τριγύρω στα μπαράκια και πλήρωναν αγόγγυστα το δεύτερο,τρίτο κ.ο.κ ποτό/κοκτέιλ ,προσπαθήσαμε να ερμηνεύσουμε το γιατι οι ίδιοι άνθρωποι έχουν τόσο διαφορετική προθυμία να πληρώσουν διαφορετικές παρεχόμενες υπηρεσίες!
Το συμπέρασμα μας ήταν πως σημαντικό ρόλο παίζει η φύση των παρεχόμενων υπηρεσιών και οι συνθήκες κάτω απ´ τις οποίες οι άνθρωποι προς τρέχουν σ´ αυτές.
Ενας άνθρωπος που μπαίνει στο μαγαζί του Αλεκου η στο δικό μου (ιατρείο) έρχεται επειδή κάποιο έκτακτο δυςαρεςτο γεγονος  τον έχει αναγκάσει (βλάβη της μοτοσικλέτας του η της υγείας του). Άρα έχει εξ αρχής αρνητική συναισθηματική φόρτιση! Ειναι δυσθυμος,υποφέρει η ενοχλείται και θέλει να απαλλαγεί το συντομότερο απο την αιτία της δυσφορίας του. Γνωρίζει επίσης,πως αυτό θα του προκαλέσει οικονομική επιβάρυνση κι αυτό ειναι κάτι που επιτείνει την αρνητική του διάθεση. Αν σε όλα αυτά προστεθούν και τα παγιωμένα στερεότυπα που θέλουν τους μάστορες και τους γιατρούς συλληβδην "απατεώνες" ,δεν ειναι δύσκολο να ερμηνευθεί η απροθυμία των πελατών τους να πληρώσουν.
Αντίθετα,σε μια αίθουσα αναψυχής,οι άνθρωποι πηγαίνουν με εντελώς διαφορετικές προαιρέσεως. Όχι μόνο ειναι θετικά προδιατεθειμένοι (να "περάσουν καλά"),αλλά και εμπλεοι ελπίδας (να "περάσουν...καλύτερα", ο τι κι αν μπορεί να σημαίνει αυτό...).
Συνεπώς,θεωρούν την οικονομική τους επιβάρυνση ευνόητη και ίσως σε κάποιο βαθμό προαπαιτούμενη αφού,απο τον αριθμό των κερασματων που θα στείλουν,ίσως εξαρτηθεί και η ευδαιμονικη κορύφωση της βραδιάς !
Το συμπέρασμα μας λοιπόν ειναι πως ο άνθρωπος πληρώνει πρόθυμοτερα όταν πρόκειται να ευχαριστηθεί η όταν προσδοκά ευχαρίστηση. Αντίθετα,όταν έχει προηγηθεί ατύχημα,η δυσθυμια της στιγμής τον εμποδίζει να αντιληφθεί το προσδοκώμενο όφελος.
Δεν ξέρω αν ο Επίκουρος θα έβρισκε το συμπέρασμα μας συμβατό με την περί ευδαιμονιας θεωρία του, ούτε αν οι θεωρίες των "οικονομικών της συμπεριφοράς" το έχουν περιγράψει. Ειναι, πάντως, γεγονος!



- Με αφορμή την ανακοίνωση των "βάσεων"εισαγωγής στις σχολές των ΑΕΙ και ΤΕΙ , μου ήρθε στο μυαλό το παρακάτω περιστατικό: την καλύτερη κρέπα στη Λευκάδα την κάνει ο Σπύρος! Το ωράριο του ,τώρα που ειναι καλοκαίρι,ειναι 11 το πρωί με 5 το ξημέρωμα. Ο ιδιος δουλεύει απο τις 8 το
βράδυ μέχρι το κλείσιμο και υπολογίζω πως βγάζει περίπου 200 κρέπες την ημέρα (χωρίς όσες
βγάζουν οι συνεργάτες του). Δουλεύει γρήγορα,δεν τσιγκουνεύεται υλικά,δοκιμάζει συνδυασμούς
γεύσεων και έχει συγκεκριμένες απόψεις.
" Η κρέπα πρέπει να ειναι πάντοτε φρέσκια" και " τα παιδιά ειναι οι πιο απαιτητικοί πελάτες" ειναι δυο απ´ αυτές. Νομίζω πως ειναι ενας πραγματικός επιχειρηματίας του είδους και φυσικα η δουλειά του ειναι δικαιολογημένα αποδοτική.
Στην εύλογη απορία "τι σχέση έχουν οι βάσεις με τις κρέπες" πρέπει να πω πως ο Σπύρος ήταν ως μαθητής ανεπαρκεστατος. Είχε μείνει στην ίδια τάξη τουλάχιστον μια φορά και τελείωσε το σχολείο προφανώς χαριστικά.
Αυτό φυσικα δεν τον καταδίκασε! Η ζωή ευτυχώς ειναι απείρως πλουσιότερη και πολυπλοκότερη απο τα σχολικά στερεότυπα. Ο Σπύρος δουλεύει εξαιρετικά ,βγάζει εισόδημα πολύ πριν απο το μέσο
απόφοιτο οποιασδήποτε σχολής και μάλλον αρκετά υψηλότερο! Επιπλέον,ο τι του λείπει σε θεωρητική κατάρτιση το αναπληρώνει- με το παραπάνω- η εμπειρία και η διάθεση του να μάθει απ
αυτήν. Φαντάζεται κανεις πως ειναι δυνατόν στην επιχείρηση του Σπύρου να κάνει...κατάληψη
κάποιος η να απαιτήσει κάποιος υπάλληλος να...μην αξιολογηθεί επειδή δήθεν τον αξιολογούν "τα
ματιά των πελατών";
Προφανώς ειναι αδιανόητα τα παραπάνω για ένα κρεπαδικο. Ειναι ομως απολύτως ευνόητα για ένα οποιοδήποτε Ελληνικό Πανεπιστήμιο"! Το γεγονος δεν ειναι καθόλου άσχετο με την εκ διαμέτρου αντίθετη απήχηση που έχουν οι κρέπες και τα Ελληνικά πτυχία στην αγορά...
Περάσαμε κατα τις 3 το βράδυ και παράγγειλαμε. Ο Αλέκος δεν παρήγγειλε υλικά,ζήτησε κάτι "δροσερό,όχι πικάντικο,ούτε καυτερο,ελαφρύ και χωρίς φέτα". Ο Σπύρος αυτοςχεδιαςε και εκτέλεσε.
Άλλη μια ιδιαιτερότητα του επιχειρείν ειναι η αυτενέργεια,ο πειραματισμος,η δημιουργία! Την ίδια στιγμή,τα Πανεπιστήμια μας ασχολούνται ακόμη με την "αυθεντία" του καθηγητικού συγγράμματος...
Αν λοιπόν κάποιος νέος άνθρωπος διαβάζει αυτές τις γραμμές,ελπίζω να πείστηκε πως το Πανεπιστήμιο-ειδικά το Ελληνικό- δεν ειναι,ευτυχώς,μονόδρομος στη ζωή!
"Γίνε καλός σ´ αυτό που κανεις",αυτη ειναι μια αναμφισβήτητη αρχή!
Τα υπόλοιπα θα στα δείξει η ζωή,που διαρκώς μεταβάλλεται...


- Σε αντίθεση με το Σπύρο,οι περισσότεροι απο όσους δραστηριοποιούνται σε επιχειρήσεις εξαρτημένες απο την περιοδική τουριστική έξαρση,έχουν κατα κανόνα διαφορετική νοοτροπία. Επιδιώκουν γρήγορο,ακοπο κέρδος, επιζητούν τουρισμό υψηλής απόδοσης,αλλά ειναι ελάχιστα διατεθειμένοι να προσαρμόσουν την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών τους στο αποτιμωμενο κοςτος και ακόμη λιγότερο διατεθειμένοι να προσαρμόσουν το κόστος αυτό στις οικονομικές δυνατότητες του επίδοξου αγοραστή!
Με απλα λόγια παρέχουν μέτριες υπηρεσίες σε υψηλό κόστος!
Λογικό ειναι οι τουρίστες να επιλέγουν εναλλακτικές οδούς.
Όταν η ταβέρνα η το εστιατόριο ειναι ακριβά,θα στραφούν σε πρόχειρο φαγητό
(σουβλάκι,κρέπα,σάντουιτς).
Τα εστιατόρια υπολειτουργούν,αλλά στα σούπερ μάρκετ,στα οποια ο κόσμος αγοράζει πρώτες ύλες παραςκευης φαγητού,γίνεται χαμός!
Στα δε φθηνότερα σούπερ μάρκετ/αλυςιδες κανονικό προσκύνημα!
Η αγορά,παρά τις στρεβλώσεις,λειτουργεί! Οι άνθρωποι προσαρμόζουν τις ανάγκες τους στις οικονομικές τους δυνατότητες,ιεραρχουν τις ανάγκες τους ικανοποιώντας κατα προτεραιότητα όσες θεωρούν σημαντικότερες και αφήνοντας τις δευτερεύουσες για αργότερα, συγκρίνουν τιμές και επιλέγουν τη φθηνότερη επιλογή μεταξύ ομοειδών προϊόντων και υπηρεσιών.
Με αλλά λόγια,οι άνθρωποι "οικονομουν"!
Κάνουν αυτό που έκαναν εδώ και χιλιάδες χρόνια και χάρις στο οποίο δημιούργησαν απόθεμα κεφαλαίου,τεχνολογία,πολιτισμό...
Αυτη την απλή αλήθεια οφείλουν να έχουν κατα νου οι τουριστικοί επιχειρηματιες,καθε φορά που οι τουρίστες επιλέγουν να αγοράσουν ψωμί και ντομάτες,παρά να χρεωθούν 8 ευρώ για μια ντοματοσαλάτα...



- Ο Αύγουστος,ειναι για μένα συνυφασμένος με κάποιου βαθμού υπαρξιακες αναζητήσεις. Κάτι τα φεγγάρια του,κάτι το επερχόμενο φθινόπωρο, η ατμόσφαιρα υποβάλλει μια υπερβατικοτητα. Φέτος,μη βρίσκοντας ταξιδιωτικό μυθιστόρημα,επέλεξα ένα μεταφυςικο. Ο "Μελμοθ,ο περιπλανώμενος",μέχρι τώρα δικαιώνει τις προσδοκίες μου! Ελπίζω να καταφέρω και φέτος μια μικρή απομόνωση σε κάποιο απόμερο ακρογιάλι. Κάτι έχω στο μυαλό.
Καλή συνέχεια...


21/8/2014

Θερινό σινεμά...

1966: "Un homme et une femme"

Ο Trintignant τρέχει να αγκαλιάσει την Aimee και κανείς δεν μπορεί να τον κατηγορήσει γι'αυτό.
Η σκηνή δεν είναι διόλου politically correct,αλλά και ποιος έρωτας είναι πολιτικά ορθός;
Το αυτοκίνητο τρέχει στην αμμουδιά καταστρέφοντας τα αυγά της careta-careta και παραβιάζοντας τις διατάξεις περί αιγιαλού! Κοινώς,ένας εξυπνάκιας φιγουρατζής με τη Mustang του,που έχει χαλασμένοδεξί φλας (σημειολογικά άραγε;) μας κάνει να ζηλεύουμε!Ο καιρός βέβαια δεν παραπέμεπι σε καλοκαίρι,αλλά θα κάνουμε μια παρέκβαση και θα φανταστούμε πως είναι ίσως Σεπτέμβρης στη Νορμανδική ακτή...

1976: "Το αγκίστρι"

Η καλτ περίοδος του ελληνικού σινεμά,συμπίπτει με τη Μεταπολίτευση και τις συνεργασίες με αλλοδαπούς σκηνοθέτες,παραγωγούς και ηθοποιούς. Κι αυτό το έργο δεν ήταν εναρμονισμένο με τα ήθη της εποχής! Ποιον ενδιέφερε η περιπέτεια ενός εύπορου μεσήλικα,η νεότερη γυναίκα του οποίου τον απατούσε με έναν play boy;Το αφελές σενάριο προσπαθούσε να διασώσει η μουσική του Χατζηνάσιου και η πανέμορφη Barbara Bouchet! Σε κάποιο βαθμό το κατόρθωσαν.

1967: "The Graduate"

Η ταινία που καθιέρωσε τον Dustin Hoffman,δικαιολογημένα φυσικά! Ο απόφοιτος baby boomer που οδηγάει Alfa Romeo Spider και η Mrs. και Miss Robinson. Έχω σοβαρές ενστάσεις για το φινάλε,θα προτιμούσα τον Ben να χάνεται με τη Spider στο ηλιοβασίλεμα με τα τραγούδια των Simon&Garfunkel,αλλά έστω...

1968: "Κορίτσια στον ήλιο"

Για κάποιο λόγο,αρέσει και στους "κουλτουριάρηδες",οπότε μπορούμε χωρίς ενοχές να την εντάξουμε στη λίστα.Το σενάριο είναι για τα θηρία,αλλά η όμορφη Lomberg και το τραγούδι της Δημητριάδη μας ταξιδεύουν...

1970: "Trinita"

Ξεφεύγουμε από τα love stories και παραμένουμε σε cult κλίμα,υπενθυμίζοντας το θρυλικό δίδυμο Terence Hill-Bud Spencer ή αλλιώς ο έξυπνος γόης και ο μπουλντόζας που σαρώνουν τα πάντα στο πέρασμά τους. Κι αυτή η ταινία καθόλου politically correct: ξύλο και σεξιστικά αστεία! Τι να κάνουμε όμως που εμάς μας αρέσει; Πρωταγωνιστής φυσικά το γκονγκ που ντύνει ηχητικά τις μπουνιές του Bud Spencer...

1986: "Stand by me"

Τα καλύτερά μας χρόνια,όπως μόνο με τους φίλους μας τα ζήσαμε και όπως μόνο μια φορά τα ζει κανείς...

2004: "Motorcycle diaries"

Η φιλία,το ταξίδι,η μοτοσικλέτα,η πολιτικοποίηση,τα υπέροχα τοπία της Νότιας Αμερικής.Παρ'όλο που ο προορισμός τελικά στράβωσε,η αθωότητα και η αφέλεια της νιότης διατηρούν τη γοητεία τους...

1973: "The way we were"

Ο Redford είναι υπέροχος,όπως πάντα,η Streisand τραγουδάει συγκλονιστικά όπως πάντα (και παίζει και έξοχα),η ιστορία είναι ρεαλιστική,δίχως happy end,αλλά μένει το τραγούδι και η αίσθηση της νιότης που κάπου παραμένει ζωντανή μέσα μας.
"You never give up,do you"?



Καλό καλοκαίρι...

12/8/2014

Ο λύχνος του Ταμήλου

Ένας από τους πολιτικούς "αστέρες" της λαϊκής δεξιάς,πρόσφατα προέβη στη διαπίστωση πως "το ρεύμα δεν είναι κοινωνικό αγαθό"
http://www.enikos.gr/politics/247463,BINTEO-Tamhlos:To_reyma_den_einai_koinwn.html
Το ζήτημα ξεσήκωσε την αριστερά και τα media αλλά-εκτιμώ-για λάθος λόγους.
Ενώ δηλαδή θα έπρεπε να ενοχλήσει η υπόδειξη Ταμήλου στους πολίτες να αλλάξουν τους όρους διαβίωσής τους και να επιστρέψουν στα δεδομένα της δεκαετίας του "20 ("στο χωριό με τη λάμπα πετρελαίου"),τους ενόχλησε η άρνησή του να αποδεχθεί την "κοινωνική φύση του ρεύματος".Τους ενόχλησε δηλαδή η αλήθεια,αλλά δε τους ενόχλησε ο αυταρχισμός!
Διότι,εν προκειμένω,το ηλεκτρικό ρεύμα ασφαλώς και δεν είναι κοινωνικό αγαθό,με την αυστηρή έννοια του όρου.

Ας γίνω λίγο πιο συγκεκριμένος.
Αν ως "κοινωνικό αγαθό" νοείται το προϊόν ή η υπηρεσία που είναι ευκταίο να είναι διαθέσιμα στο σύνολο του πληθυσμού,τότε κοινωνικά αγαθά είναι σχεδόν το σύνολο των αγαθών και υπηρεσιών που παρέχει στους ανθρώπους ο σύγχρονος πολιτισμός.Είναι προφανές πως μια τέτοια διασταλτική ερμηνεία του όρου-την οποία υιοθετεί η αριστερά-ταυτίζει κατ'ουσίαν κάθε τεχνολογικό επίτευγμα με την κοινωνική του διάσταση.Ακριβέστερα,εν ονόματι των κοινωνικών διαστάσεων των κατακτήσεων του πολιτισμού,περιφρονούνται οι οικονομικές προϋποθέσεις υλοποίησής τους και διακηρύσσεται η καθολικότητα της ισχύος τους ως δεδομένη!
Πρόκειται για ένα λογικό άλμα το οποίο παρά τις αγαθές του προθέσεις,διαπράττει ένα θεμελιώδες σφάλμα: ταυτίζει το ευκταίο με το εφικτό!
Αλλά ένα αγαθό ή μια υπηρεσία που προάγει την ανθρώπινη ζωή δεν υφίστανται από μόνα τους,επειδή τα επιθυμούμε,αλλά επειδή συντρέχουν οι οικονομικοί όροι υλοποίησής τους!

Ας μιλήσουμε με παραδείγματα:
-Το νερό της θάλασσας είναι κοινωνικό αγαθό.Το νερό της πισίνας είναι οικονομικό αγαθό.
-Το νερό της βροχής είναι κοινωνικό αγαθό.Το νερό του μπεκ είναι οικονομικό αγαθό.
-Το νερό που πίνει κάποιος από ένα ρυάκι είναι κοινωνικό αγαθό.Το εμφιαλωμένο που πίνει κάποιος άλλος είναι οικονομικό αγαθό.
-Το νερό που πίνουν άνθρωποι και ζώα απ'το ποτάμι είναι κοινωνικό αγαθό.Το νερό που πίνουν άνθρωποι και ζώα από το δίκτυο ύδρευσης είναι οικονομικό αγαθό.
-Ο αέρας είναι κοινωνικό αγαθό.Το ιστιοφόρο,ο ανεμόμυλος,η ανεμογεννήτρια είναι οικονομικά αγαθά.
-Το ηλιακό φως είναι κοινωνικό αγαθό.Το ηλεκτρικό φως που καίνε οι λαμπτήρες και φωτίζει τις πόλεις των ανθρώπων μέσω των δικτύων ηλεκτροδότησης είναι οικονομικό αγαθό.
-Η ζέστη που εκπέμπει ο ήλιος είναι κοινωνικό αγαθό.Η ζέστη που εκπέμπουν τα συστήματα θέρμανσης είναι οικονομικό αγαθό.
-Η εκπαίδευση δια της εμπειρίας είναι κοινωνικό αγαθό.Η εκπαίδευση δια του εκπαιδευτικού συστήματος είναι οικονομικό αγαθό.
-Το ματζούνι ως φάρμακο είναι κοινωνικό αγαθό.Το φάρμακο ως προϊόν βιοχημικής έρευνας και στοιχείο πιστοποιημένης θεραπευτικής είναι οικονομικό αγαθό.
-Η υγεία ως βιολογικό γεγονός είναι κοινωνικό αγαθό πεπερασμένης διάρκειας.Η υγεία ως συνέπεια των εφαρμογών της ιατρικής είναι οικονομικό αγαθό (κι αυτό πεπερασμένης διάρκειας).

Και για να μη μακρηγορούμε,κοινωνικά αγαθά,με την έννοια των προσφερόμενων σε αφθονία,είναι μόνο ο ήλιος,η θάλασσα και ο αέρας.Σε μικρότερο βαθμό προστίθενται η βροχή και τα ποτάμια.
Αυτά είναι που άνθρωποι και ζώα απολαμβάνουν εξίσου,σε αφθονία και δίχως περιορισμούς.

Όλα τα άλλα,όσα συνιστούν την ουσία του ανθρώπινου πολιτισμού,είναι οικονομικά αγαθά.
Παράγονται από τη διαδικασία του "οικονομείν": δηλαδή της εξοικονόμησης πόρων και ενέργειας,της συσσώρευσης κεφαλαίου και της επιτυχημένης επένδυσης του κεφαλαίου αυτού.
Η οικονομία δηλαδή,όχι μόνο δεν αντιτίθεται στις ανθρώπινες ανάγκες,αλλά αποτελεί αντίθετα το μοναδικό τρόπο για την καλύτερη εξυπηρέτησή τους.
Το να μη σπαταλάς αλόγιστα έναν πόρο πεπερασμένης ποσότητας,δε συνιστά πρακτική που αντιτίθεται στο ανθρώπινο συμφέρον.Συνιστά αντίθετα,τη μόνη ορθολογική επιλογή προάσπισης του συμφέροντος αυτού.

Συχνά ακούμε να αντιδιαστέλλονται οι οικονομικές απαιτήσεις από τις ανθρώπινες ανάγκες,οι "άνθρωποι" από τους "αριθμούς".Πρόκειται είτε για παρανόηση εξ αγνοίας, είτε για υστερόβουλη διαστρέβλωση.
Ο σεβασμός στις αρχές του οικονομείν είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την επιβίωση του ανθρώπου.
Σε συλλογικό δε επίπεδο,για την προαγωγή της κοινωνίας των ανθρώπων και για την ικανοποίηση των ολοένα περισσότερων και ολοένα υψηλότερης τάξης (πολυτελέστερων) αναγκών που παρουσιάζονται στην ιστορική εξέλιξη της ανθρωπότητας.

Όσο αφελής είναι η παραίνεση Ταμήλου για απάρνηση του ηλεκτρισμού και επιστροφή στη λάμπα πετρελαίου (που κι αυτή υπήρξε οικονομικό αγαθό της εποχής της),άλλο τόσο αφελής είναι και η διασταλτική ερμηνεία των κοινωνικών αγαθών,ιδίως δε η αποσύνδεσή τους από τα οικονομικά προαπαιτούμενα δια των οποίων αυτά παρέχονται.
Επόμενο βήμα στο δρόμο της αφέλειας,η ταύτιση του δημοσίως παρεχόμενου αγαθού με το "δωρεάν"!
"Δεν υπάρχει δωρεάν γεύμα",είτε το πληρώνεις εσύ είτε σου το παρέχει κάποιος.Πίσω από την παρασκευή ενός γεύματος κρύβεται μια οικονομική διαδικασία,άρα μια διαδικασία με συγκεκριμένο κόστος,το οποίο κάποιος κάποτε πρέπει να καταβάλλει.Αν αυτό δε συμβεί,αργά ή γρήγορα η διαδικασία παρασκευής θα καταστεί ασύμφορη για όσους συμμετέχουν σ'αυτήν και το γεύμα θα εκλείψει!
Περιφρονώντας τις αρχές της οικονομίας περιφρονούμε τις ανθρώπινες ανάγκες λοιπόν.

Καλό είναι αυτό να το έχουμε κατά νου οποτεδήποτε ξιφουλκούμε κατά των "αριθμών".
Από τον Ταμήλο βέβαια δεν έχω ιδιαίτερες απαιτήσεις.
Αλλά από τους εν αναμονή κυβερνήτες και τους κήρυκες του συναισθηματικού ανθρωπισμού απαιτώ περισσότερα.

Μια άλλη παράμετρος όμως δεν πρέπει να μας διαφύγει.
Κατά κανόνα όσοι περιφρονούν την οικονομία και τους νόμους της,αρέσκονται να υποδεικνύουν στους ανθρώπους επιλογές διαβίωσης.Το φαινόμενο δεν είναι παράδοξο.Η περιφρόνηση του ορθολογισμού-έκφραση του οποίου αποτελεί η αριθμητική των οικονομικών-συχνά συνοδεύεται από κάποιας μορφής αυταρχικότητα.
Εν προκειμένω,ο Ταμήλος παροτρύνει τους πολίτες να επιστρέψουν στο χωριό τους και στη λάμπα πετρελαίου.
Θυμάμαι όμως,με αφορμή τα γεγονότα στις Σκουριές της Χαλκιδικής μια αντίστοιχη παρότρυνση από την-υποτιθέμενη-άλλη πλευρά του φάσματος.Ο Τάσος Κουράκης είχε τότε προτείνει στους μεταλλωρύχους να γίνουν...μελισσοκόμοι! Κατά τη γνώμη του,αυτό το επάγγελμα θα ήταν οικολογικά ορθότερο και ενδεχομένως πιο αποδοτικό.
Ο καθένας φυσικά δικαιούται να έχει τη γνώμη του.Αλλά αυτό που συνδέει εν προκειμένω έναν λαϊκό δεξιό και έναν σοσιαλιστή,είναι η ευκολία με την οποία θωρούν πως δικαιούνται να υποδεικνύουν στους άλλους επιλογές ζωής: "που θα πάτε να ζήσετε,πως θα φωτίζεστε,τι δουλειά θα κάνετε" κλπ.
Η σύμπλευση είναι σημειολογικά ενδιαφέρουσα και -υποπτεύομαι- όχι η μοναδική.

Στο μεταξύ,κάπου ανάμεσα στο λυχνάρι του Ταμήλου και στην κυψέλη του Κουράκη,ελπίζω να βρεθεί λίγος χώρος για να ζήσουμε κι εμείς οι υπόλοιποι...


3/7/2014

Η αποτυχία ως κίνητρο και ο φαιός πατερναλισμός

1) Η απαγόρευση της αποτυχίας

Για την ακρίβεια πρόκειται για την απαγόρευση "του αισθήματος της απόρριψης και της αποτυχίας",όπως σημειώνει η ανακοίνωση του γραφείου τύπου της αξιωματικής αντιπολίτευσης
http://www.syriza.gr/article/id/56533/Anakoinwsh-toy-Tmhmatos-Paideias-toy-SYRIZA-gia-thn-enarksh-twn-panelladikwn-eksetasewn.html#.U4cL_vl_uJo

Μια από τις συνήθειες που έχω,είναι να προσπαθώ να αναλύω το σκεπτικό μιας τοποθέτησης.Νομίζω πως αυτό είναι που αποκαλύπτει τις βαθύτερες προθέσεις όσων την υποστηρίζουν και επιτρέπει-κατ' ανθρώπινη βέβαια εκτίμηση-την πρόβλεψη των επιπτώσεων ενδεχόμενης εφαρμογής της.

Η συγκεκριμένη ανακοίνωση παρέχει την εξαιρετικά σημαντική πληροφορία πως τα στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ αποστρέφονται το "αίσθημα απόρριψης και αποτυχίας".Λογικό εκ πρώτης όψεως,κανείς δε νιώθει όμορφα όταν τον απορρίπτουν ή αποτυγχάνει.Αναρωτιέμαι όμως,με ποιον τρόπο μπορεί κανείς να αποφύγει ένα τέτοιο ενδεχόμενο;
Η ζωή είναι μια διαρκής μαθητεία για κάθε άνθρωπο.Η διαδικασία της μάθησης υπόκειται σε δυο βασικούς παράγοντες: τη νόηση και την εμπειρία.
Με τη νόηση μαθαίνουμε έμμεσα,συνδυάζοντας γνωστικά δεδομένα του παρελθόντος και του παρόντος,προβαίνοντας σε συλλογισμούς,διερευνώντας την αλήθεια ή το ψεύδος μιας πρότασης.
Με την εμπειρία μαθαίνουμε άμεσα και επώδυνα ήδη από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας: το μικρό παιδί που καίγεται απ'τη φωτιά μαθαίνει άπαξ δια παντός να την αποφεύγει.Ο πόνος από βιολογικής σκοπιάς,αποτελεί έναν μηχανισμό βιοπροστασίας του οργανισμού.Μαθαίνουμε από νωρίς να αποφεύγουμε ο'τι μας προξενεί πόνο.
Στην ενήλικη ζωή,πολυπλοκότερες καταστάσεις μαθαίνουμε να τις διαχειριζόμαστε μέσω και των τραυματικών τους για εμάς χαρακτηριστικών.
"Αν δεν πάθεις,δε θα μάθεις" λέγανε οι γιαγιάδες μας.

Αυτό φυσικά δε σημαίνει πως ο άνθρωπος οφείλει να επιδιώκει την οδύνη για λόγους γνωσιολογικούς,κάθε άλλο.Σημαίνει πως η οδύνη της αποτυχίας και της απόρριψης,αποτελεί ένα δυσάρεστο μεν,αναγκαίο δε στάδιο για την αποφυγή της επανάληψης των επιλογών που την προκάλεσαν.Σε μεγάλο βαθμό τα αποτελέσματα των πράξεών μας εξαρτώνται από δικές μας επιλογές.Οι επιπτώσεις που οι πράξεις μας έχουν στον ψυχισμό μας,καθορίζουν και το πως θα τις αποτιμήσουμε.Αν ο άνθρωπος πάψει να νιώθει οδύνη για την αποτυχία ή ηδονή για ο'τι τον ευχαριστεί,τότε το βασικό κίνητρο της ανθρώπινης πράξης θα εκλείψει!

Για να μιλήσουμε απλά: είναι αδύνατον να αποβάλλεις από την ανθρώπινη ζωή το αίσθημα της αποτυχίας ή της επιτυχίας,της απόρριψης ή της αποδοχής.
Δεν είναι μόνο βιολογικά αδύνατον κάτι τέτοιο,αλλά -αν υποθέσουμε πως μπορούσε να γίνει- θα ήταν και μοιραίο για την ηθική εξέλιξη του ανθρώπου.
Φαντάζεται κανείς μια κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι θα έπαυαν να βιώνουν οδυνηρές εμπειρίες και,ανεξάρτητα απ'τις όποιες επιλογές τους,θα βίωναν μια κατάσταση διαρκούς ευωχίας;
Τι κίνητρο θα είχαν τότε για οποιαδήποτε πράξη;
Οι ρίζες της ανθρώπινης πράξης είναι φυσικά εξαιρετικά πολύπλοκες.Αλλά,η σημασία της οδύνης ως κινήτρου,είναι νομίζω αναμφισβήτητη.
Σε τι θα χρησίμευε στον άνθρωπο η δημιουργική φαντασία,η έμπνευση,η τόλμη του νέου εγχειρήματος,ο προβληματισμός πάνω σε μια δύσκολη κατάσταση,το όραμα για την οποιαδήποτε βελτίωση,αν εξέλιπε η αίσθηση του αναγκαίου και του επαχθούς,του δυσάρεστου και του ηθικά απορριπτέου,του προβληματικού και του αισθητικά αποτρόπαιου;
Τι κίνητρο θα είχε η επιστημονική έρευνα,δίχως την οδύνη της διάψευσης;
Η καλλιτεχνική δημιουργία δίχως την απόρριψη της συμβατικής καθημερινότητας;
Η επιχειρηματικότητα δίχως τον οραματισμό της βελτίωσης;
Η εργασία δίχως το άχθος της ανάγκης;
Δίχως απόρριψη και αποτυχία,δεν υπάρχει ανάγκη για βελτίωση.Δίχως κίνητρο προαγωγής,η ανθρώπινη πράξη παραλύει.Δίχως πράξη,η σκέψη ατροφεί.Ένας άνθρωπος που δε σκέφτεται ούτε πράττει περιέρχεται σε κατώτερη βιολογική βαθμίδα.Μια κοινωνία μη σκεπτόμενων άπραγων όντων,είναι μια μη ανθρώπινη κοινωνία!

Η πρόταση λοιπόν του ΣΥΡΙΖΑ,μπορεί να εκκινείται από αγαθές προθέσεις (να περιορίσει την οδύνη του αισθήματος αποτυχίας),αλλά είναι φοβάμαι,αφενός μεν μη λειτουργική,αφετέρου δε στις ηθικές της μακροπρόθεσμες επιπτώσεις,ανθρωπιστικά αποτρόπαιη!
Αν είχαν να προτείνουν κάποια άλλη διαδικασία αξιολόγησης στην οποία η επιτυχία και η αποτυχία θα ήταν παρούσες,θα έλεγα πως η ανάλυσή μου τους αδικεί.Δεν είδα όμως πουθενά στην ανακοίνωσή τους κάτι τέτοιο.Αντίθετα,το μόνο που διαπίστωσα ήταν η αγωνιώδης,όσο και ουτοπική προσπάθεια εξοβελισμού του "αισθήματος της αποτυχίας και της απόρριψης"!

Το να επιχειρείς όμως τη δημιουργία τεχνητών συνθηκών μακαριότητας,δε συνιστά ανθρωπιστική πρακτική.





2) Οι φαιές αποχρώσεις της πατερναλιστικής αντίληψης

Συχνά ακούγεται πως "για να εκλείψει η Χρυσή Αυγή" πρέπει να εκλείψουν τα γενεσιουργά αίτιά της.Η άποψη φαίνεται εύλογη και,επιπλέον,απομακρύνει από τη συνωμοσιολογική ερμηνεία του φαινόμενου ("πρόκειται για το μακρύ χέρι του συστήματος","είναι σύμφυτη με τον καπιταλισμό" κλπ).
Η συνωμοσιολογική ερμηνεία δε λαμβάνει υπ'όψιν της τη χρονική συγκυρία έξαρσης της δημοφιλίας της Χρυσής Αυγής (η οποία μόλις πριν λίγα χρόνια ήταν μια οργάνωση μηδαμινής απήχησης),αλλά ούτε και την ιδιαιτερότητα της καθ'υπεροχήν έντασης του φαινομένου στην Ελλάδα (ενώ για παράδειγμα,είναι σαφώς ηπιότερο σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες).Τείνω λοιπόν να θεωρήσω χωροχρονικά ανεπαρκή τη συνωμοσιολογική ερμηνεία αφού,πάσχει κατά το χρόνο και κατά το χώρο εκδήλωσης του φαινομένου.
Η δεύτερη δημοφιλής θεωρία,συνδέει τη ΧΑ με "το μνημόνιο",αλλά και αυτή σκοντάφτει στην απουσία φαινομένων τύπου ΧΑ στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες που γνώρισαν μνημόνιο (Πορτογαλία,Ιρλανδία,Ισπανία).
Γιατί λοιπόν αυτή η Ελληνική διόλου τιμητική ιδιαιτερότητα;

Ασφαλώς δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις.Ωστόσο,θα επιστρέψω στην αρχική θεωρία περί "εξάλειψης των αιτίων" και θα προσπαθήσω να την επεξεργαστώ.
Τι ακριβώς εννοούμε όταν ζητάμε "να εκλείψουν οι παράγοντες που τη γεννούν";
Τι "γεννά" τη ΧΑ;
Κατά τη γνώμη μου,δύο βασικοί παράγοντες με κοινό παρονομαστή το φόβο: ο φόβος της εγκληματικότητας (την οποία είναι γεγονός πως πολλοί συνδέουν με τους αλλοδαπούς,δικαιολογημένα και μη) και ο φόβος της ανέχειας (και σ'αυτόν υπεισέρχονται οι αλλοδαποί ως δυνάμει εργασιακοί ανταγωνιστές).
Οι άνθρωποι όμως που ψηφίζουν ΧΑ,αν εξαιρέσουμε το σκληρό πυρήνα των ιδεολόγων του ναζισμού,μέχρι πριν λίγα χρόνια ήταν οι άνθρωποι της διπλανής μας πόρτας.Συνεπώς,πρέπει να θέσουμε το προκλητικό ερώτημα: μοιραζόμασταν άραγε μ'αυτούς κάποια κοινή αντίληψη περί πολιτικής; Διότι,προφανώς αυτοί οι άνθρωποι μέχρι πρότινος ήταν συμπολίτες με τους οποίους τα λέγαμε στα πηγαδάκια των πλατειών,στις αίθουσες αναμονής,στα λεωφορεία,στα γήπεδα,στις συναυλίες.Τι κοινό μοιραζόμασταν μέχρι τότε και μας κρατούσε τεχνητά δεμένους σε μια κοινότητα;

Φοβάμαι πως η απάντηση είναι δυσάρεστη:μας ένωνε η κοινή αντίληψη του πατερναλιστικού ρόλου της Πολιτείας.Η άποψη δηλαδή πως η Πολιτεία και κατ'επέκταση οι εκπρόσωποί της,είναι για να μας λύνουν κάθε πρόβλημα στη ζωή.Από το διορισμό σε μια υπηρεσία,μέχρι τον εκχιονισμό της αυλής μας.Στην Ελληνική του εκδοχή,το πατερναλιστικό φαινόμενο προσαρμόστηκε στην Πολιτειακή μας στρέβλωση: επειδή δεν υπήρχαν θεσμοί με διαχρονική και υπερκομματική ισχύ,αλλά λειτουργούσε η αυθαιρεσία του πολιτικού,ο πολίτης-πελάτης αξίωνε από τον πολιτικό την όποια εκδούλευση.Ο πατερναλισμός προσωποποιούνταν κατά κανόνα ("όχι η Πολιτεία,αλλά ο κύριος Ταδόπουλος θα μας τακτοποιήσει") ή όταν η διάχυση ευθυνών θόλωνε το τοπίο,αποπροσωποποιούνταν κατά συνθήκη ("που είναι το Κράτος";).
Οι Έλληνες πολίτες πορεύτηκαν επί δεκαετίες με αυτή την αντίληψη περί πολιτικής και οι Έλληνες πολιτικοί την ενθάρρυναν όσο μπορούσαν! Δυο τρεις εξαιρέσεις πολιτικών,σύντομα περιθωριοποιήθηκαν από τους ίδιους τους πολίτες.
Το λυπηρό είναι πως η πατερναλιστική αντίληψη διαχέονταν οριζόντια σε όλους τους πολιτικούς χώρους: δεξιά,κέντρο και αριστερά υπόσχονταν λύσεις στα προβλήματα του πολίτη.
Ο πατερναλισμός,ως ηθική επιλογή,είναι κυρίαρχος.Όλοι σου λένε πως θα σου "φτιάξουν τη ζωή",κανείς πως θα άρει τα εμπόδια για να φτιάξεις μόνος σου τη ζωή σου!Αντίστοιχα οι πολίτες περιμένουν "λύσεις",όχι παροτρύνσεις αυτόνομης ατομικής δράσης.

Αυτός ο χρόνιος εθισμός στον πατερναλιστικό ρόλο της πολιτικής είναι που καθιστά εξαιρετικά δύσκολη και χρονοβόρα την απομείωση της δημοφιλίας της ΧΑ!
Ταυτόχρονα,είναι υπεύθυνος για την περιορισμένη απήχηση του αδιανόητου φιλελεύθερου μηνύματος: "Φτιάξε μόνος σου τη ζωή σου και μην τα περιμένεις όλα από την Πολιτεία.Ζήτα λιγότερα εμπόδια στη δράση σου αντί για έτοιμες λύσεις.Πάρε τη ζωή σου στα χέρια σου και μην την εναποθέτεις στον εκλεκτό της ψήφου σου.Επέλεξε αυτόν που θα βγει απ'το δρόμο σου και όχι αυτόν που θέλει διαρκώς να σου δείχνει το δρόμο"!
Αυτές οι παροτρύνσεις μοιάζουν με ενοχλητικά ζιζάνια στο πατερναλιστικό θερμοκήπιο.

Πολύ φοβάμαι λοιπόν πως πίσω από τη γενικόλογη διαπίστωση "να αρθούν τα αίτια που τρέφουν τη ΧΑ",κρύβεται σε μεγάλο βαθμό το πατερναλιστικό αίτημα "εξασφαλίστε μας μια καλή ζωή".Είναι αναγκαίο να γίνει μια βασική διάκριση: είναι άλλο πράγμα η υποχρέωση της Πολιτείας να παρέχει ένα μίνιμουμ ασφάλειας/περίθαλψης/πρόνοιας/εκπαίδευσης/υποδομών στους πολίτες και εντελώς άλλο το να μεριμνά για κάθε πτυχή του ιδιωτικού τους βίου.Στην πρώτη περίπτωση,έχουμε ένα Κράτος που δικαιολογεί την ύπαρξή του ως κοινότητα που εξυπηρετεί τις θεμελιώδεις απαιτήσεις του κοινωνικού συμβολαίου.Στη δεύτερη,έχουμε ένα Κράτος που υπερβαίνει αυτές τις αρμοδιότητες και αξιώνει έλεγχο στην ιδιωτική ζωή των πολιτών.
Η διάκριση είναι θεμελιώδης και πρέπει να είναι σαφής.
Όταν ζητάς από κάποιον άλλο (το Κράτος,την κοινότητα,τον κομματάρχη) να "σου φτιάξει τη ζωή",ουσιαστικά παραδίδεις τη ζωή σου στα χέρια του.

Εκτιμώ πως αυτή η στεβλή πατερναλιστική υπερτροφία,με τις φαιές της αποχρώσεις,είναι ο παράγοντας που θα κρατήσει ζωντανή τη ΧΑ για αρκετά ακόμη χρόνια.
Μακάρι να κάνω λάθος...


ΥΓ: πολλές από τις ιδέες περί πραξεολογίας τις οφείλω στο "Human Action" του L.von Mises, εξ ου και το εξώφυλλο της ανάρτησης.

30/5/2014

Πρόγευμα

Το "πρόγευμα" ή "πρωινό",
("dejeuner du matin") είναι ένα γνωστό ποίημα του Jacques Prevert που περιγράφει γλαφυρά μια αδιέξοδη σχέση.
Ένας άλλος Γάλλος,όχι ποιητής αλλά πολιτικός φιλόσοφος,ο Frederic Bastiat,σκιαγράφησε αρκετά χρόνια πριν ένα άλλο πρωινό που αξίζει να περιγράψουμε.Είναι το πρωινό ενός ταπεινού ξυλουργού σε μια μικρή επαρχιακή πόλη:





"Σηκώνεται το πρωί και ντύνεται.Κανένα απ'τα ρούχα του δεν το'χει φτιάξει ο ίδιος.Για να του είναι διαθέσιμος ο ρουχισμός του,μια τεράστια κινητοποίηση εργατοωρών,βιομηχανικής παραγωγής και μεταφορών έχει συντελεσθεί εν αγνοία του.Αμερικανοί εργάτες παρέχουν το βαμβάκι,Ινδοί το λουλάκι, Γάλλοι το μαλλί και το λινάρι,Βραζιλιάνοι τα δέρματα.Όλες αυτές οι πρώτες ύλες πρέπει να μεταφερθούν και να υποστούν επιπλέον επεξεργασία (πλύσιμο,ράψιμο,δέσιμο,βάψιμο κλπ).
Ύστερα τρώει πρωινό.Για το ψωμί που καταναλώνει,εκτάρια γης εκχερσώθηκαν για να γίνουν καλλιεργήσιμα,αγρότες έσπειραν,όργωσαν και μόχθησαν για να συλλέξουν το στάρι,άλλοι άνθρωποι το κουβάλησαν στους μύλους,όπου κάποιοι άλλοι το άλεσαν και το'καμαν αλεύρι...
...είναι αδύνατον να μην αντιληφθεί κανείς την απίστευτη δυσαναλογία ανάμεσα στις υπηρεσίες που απολαμβάνει ο άνθρωπος αυτός ως μέλος της κοινωνίας και σ'αυτές που θα μπορούσε να του προσπορίσει αποκλειστικά ο δικός του μόχθος! Τολμώ να πως πως σε μία μόνο μέρα ο άνθρωπος αυτός, καταναλώνει περισσότερο απ'όσο θα μπορούσε ο ίδιος να παράξει σε δέκα αιώνες!
Αυτό που κάνει το φαινόμενο ακόμη πιο αξιοπερίεργο,είναι πως όλοι οι συμπολίτες υπόκεινται στην ίδια ευεργεσία.Κάθε μεμονωμένο μέλος της κοινωνίας,απορροφά εκατομμύρια φορές περισσότερα απ'όσα θα του ήταν δυνατόν να παράξει.Κι ωστόσο,αυτό συμβαίνει δίχως καμιά αμοιβαία υποκλοπή..."!
(Bastiat "Harmonies of Political Economy,Book 1, "Natural and Artificial Organization")

Ο Bastiat ανατέμνει το κοινωνικό φαινόμενο ως τις ρίζες της δημιουργίας του και αποκαλύπτει το ρόλο της συναλλαγής,του εμπορίου,της αμοιβαίας συνεργασίας των ανθρώπων,ως γενεσιουργών αιτίων αλλά και ως προαγωγών της κοινωνικής συμβίωσης!
Οι άνθρωποι δεν έφτιαξαν κοινωνίες σε μια μέρα,αλλά στη διάρκεια μιας μακράς εξελικτικής διαδικασίας,στη βάση της οποίας υπήρχαν πάντοτε οι ανθρώπινες ανάγκες,οι επιθυμίες και οι προσφορότεροι τρόποι ικανοποίησής τους.
Αυτή ακριβώς η επιδίωξη της ανθρώπινης διάνοιας,δηλαδή η προσφορότερη ικανοποίηση των επιθυμιών των ανθρώπων,γεννά την πολιτική οικονομία!

Οικονομία δε σημαίνει "αυτό που έχει να κάνει με το χρήμα",αλλά αποτελεί αντίθετα μια ουσιώδη,θεμελιακή ικανότητα του νοούντος ανθρώπου: την ικανότητα να δοκιμάζει διαρκώς,να επινοεί τρόπους υπέρβασης των αναγκών του και να επιλέγει στο τέλος τον αποτελεσματικότερο,αυτόν που συνδυάζει μέγιστη απόδοση με ελάχιστη κατανάλωση έργου,με άλλα λόγια τον οικονομικότερο!
Το "οικονομείν" αποτελεί θεμελιακό χαρακτηριστικό των ανθρώπων.Δίχως αυτό,κάθε κοινωνική οργάνωση μένει στάσιμη ή καταρρέει και καμία έννοια προόδου (τεχνική,τεχνολογική,φιλοσοφική,πολιτισμική,ηθική) δεν είναι εφικτή!
Ο άνθρωπος που οικονομεί,επιβιώνει! Σε ένα δεύτερο επίπεδο,δημιουργεί πολιτισμό!

Ο Bastiat διαλύει τις αυταπάτες της εποχής του περί του "ευγενούς αγρίου" (noble sauvage) του Rousseau, που δυστυχώς επιβίωσαν διαχρονικά στα οράματα των μεταγενέστερων ουτοπιστών.
Η καταδίκη της κοινωνίας και το πρόταγμα ενός φυσικότερου τρόπου ζωής,παραμένουν κοινός παρονομαστής των συνηγόρων "ενός άλλου κόσμου που είναι-τάχα-εφικτός" (άραγε πού και με ποιούς όρους?)...
Στη βάση αυτών των οραματισμών εδράζεται μια παρεξήγηση: αυτή που παραβλέπει τον ουσιώδη ρόλο της κοινωνίας στην επιβίωση και στον εκπολιτισμό των ανθρώπων,ενώ ταυτόχρονα παρανοεί τη βαθύτερη σημασία του "οικονομείν"!

Ο "noble sauvage" του Rousseau,ανοίγει το μονοπάτι που θα περπατήσουν ο Saint Simon,o Fourrier, o Proudhon, o Bakounin, τα παιδιά των λουλουδιών και το κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης.
Ο Bastiat φωτίζει την αρχή της μεγάλης λεωφόρου που θα σκιαγραφήσει ο Mises στο "Human Action".

Είναι αλήθεια πως η πρώτη επιλογή διαχρονικά διέθετε και διαθέτει περισσότερους συνηγόρους.Πλήθος πολιτικών, κομμάτων,ΜΜΕ,ομάδων πολιτών,ακόμη και θρησκευτικών εκπροσώπων είτε την ασπάζονται,είτε τη βλέπουν θετικά.
Η δεύτερη,παραμένει δυσφημισμένη,περιθωριακή,σχεδόν ντρέπεται να πει τ'όνομά της.
Ακόμη και θιασώτες της,την έχουν στη βάση της αποδομήσει: όταν η Thatcher αφόριζε "there is no such thing as a society" δε διέπραττε μόνο ένα πολιτικό λάθος.Διέπραττε πρωτίστως,ένα οικονομικό λάθος! Αυτό βέβαια θα ίσχυε αν η Thatcher πετούσε αυτή τη φράση ξεκρέμαστα δίκην ευφυολογήματος.Αλλά,ανατρέχοντας στην ομιλία της,μπορεί κανείς να αντιληφθεί το γενικότερο πλαίσιο της φράσης,καθώς συμπλήρωνε: "there are individual men and women and there are families.And no government can do anything except through people,and people must look to themselves first.It is our duty to look after ourselves and then also to help look after our neighbour"!
(memories p.587)
Ακριβώς επειδή υπάρχει κοινωνία αναγκαία για την ανθρώπινη επιβίωση και την οικονομία των ανθρώπων,ακριβώς γι'αυτό έχει λόγο ύπαρξης η πολιτική οικονομία ως επιστήμη!
Κι ακριβώς επειδή, οι περισσότερες απ'όσες αρχές της μπορεί η εμπειρία να επιβεβαιώσει,είναι φιλελεύθερες,είναι η πολιτική οικονομία κατεξοχήν η επιστήμη που εκτιμούν οι οπαδοί του πολιτικού φιλελευθερισμού.
Ο Marx επιχείρησε να την αποδομήσει,ως δήθεν "εποικοδόμημα" (superstructure) της ταξικής κοινωνίας.Η ιστορία όμως διέψευσε την αφοριστική του προφητεία.Ο μαρξισμός απέτυχε,το "οικονομείν" και οι αρχές του παραμένουν επίκαιρες.

Μοιάζει δύσκολο πράγματι,πίσω απ'το πέπλο της "καταδίκης του κοινωνικού φαινομένου" ως δήθεν καταδίκης του status quo, να αντιληφθούμε εναντίον ποιας ακριβώς αρχής εξεγείρονται οι άνθρωποι,όταν καταδικάζουν την "κοινωνία του χρήματος" στο όνομα "ενός άλλου κόσμου,εφικτού".
Ο Bastiat όμως μας έχει υποψιάσει: η εξέγερση εναντίον του "οικονομικώς ζην" είναι στη βάση της εξέγερση εναντίον του ίδιου του ζην!
Οι "άλλοι εφικτοί κόσμοι" που κατά καιρούς πραγματώθηκαν,το επιβεβαιώνουν...

Κάθε φορά λοιπόν που ξυπνάτε,πλένεστε με νερό και σαπούνι και βάζετε καφέ στο μπρίκι ή στη μηχανή του espresso,μην αφήνετε τη δύναμη της συνήθειας να σας παρασέρνει σε αντικοινωνική διάθεση.
Η ουσία της ανθρώπινης ζωής-τουλάχιστον του "ενθάδε" βίου- είναι η κοινωνική ζωή.
Η οικονομία είναι το κλειδί για την εξέλιξή της.
Ο φιλελευθερισμός,η πιο συνεπής στάση προς τις αρχές της πολιτικής οικονομίας, η πιο συμβατή με τις παραγωγικές ανάγκες αντίληψη!
Τουλάχιστον,από όσες έχουμε ως τώρα διαθέσιμες...

8/1/2014

ΥΓ : Ομολογώ ένα εκ των υστέρων σφάλμα μου.Μη έχοντας διαβάσει το πλήρες απόσπασμα της ομιλίας της Thatcher,προσκολλήθηκα κι εγώ στον αφορισμό που επιμελώς έχουν αποκόψει οι πολιτικοί της αντίπαλοι.Εκ των υστέρων,διάβασα,έμαθα και σπεύδω σήμερα 10/6/2015,να επανορθώσω.Είναι το ελάχιστο που της οφείλω! May you rest in peace Maggie...