Σπαράγματα από την Κολιμά

Οι "ιστορίες από την Κολιμά", είναι το συγκλονιστικό αυτοβιογραφικό έργο του Varlam Salamov που περιγράφει τη φρίκη των στρατοπέδων συγκέντρωσης της ΕΣΣΔ,στα οποία ο συγγραφέας υπήρξε τρόφιμος για δεκαεφτά χρόνια!

Η Κολιμά,εκτείνεται στις εσχατιές της σιβηριανής απεραντοσύνης,έχοντας σαν αδρά γεωγραφικά όρια τον ποταμό Λένα στα δυτικά,τη χερσόνησο Καμτσάτκα στην ανατολή,την ανατολική Σιβηριανή θάλασσα βόρεια και την Οχοτσκική θάλασσα στο νότο.Ο ποταμός Κολιμά τη διατρέχει καταμεσής δίνοντάς της το όνομά του.Η τεράστια αυτή έκταση,ανέκαθεν χρησίμευε σαν τόπος εξορίας για τις ρωσικές αρχές.
Στην ακμή του Σταλινικού Τρόμου,τα γκουλάγκ της Κολιμά φιλοξενούσαν περίπου 900.000 κρατούμενους (πολιτικούς και ποινικούς).Ο ακριβής αριθμός των ανθρώπων που εξοντώθηκαν από τις απάνθρωπες συνθήκες κράτησης είναι μάλλον αδύνατον να προσδιοριστεί.

Έχω διαβάσει τη "μέρα στη ζωή του του Ιβάν Ντενίσοβιτς" του Σολζενίτσιν και το "Γκουλάγκ" της Anne Applebaum, αλλά τίποτε δε συγκρίνεται με την ωμή φρίκη που περιγράφει ο Salamov!
Δίχως λογοτεχνικές διακοσμήσεις,δίχως στατιστικούς σχολαστικισμούς,η απανθρωπιά απογυμνώνεται σε όλη της την έκταση και παραδίνεται στον αναγνώστη.
Αφήνω μερικά αποσπάσματα να μιλήσουν:

"Τρώγαμε μέσα σε απόλυτο σκοτάδι-το βενζινολύχναρο φώτιζε μόνο το πεδίο του χαρτοπαιγνίου των κακοποιών-αλλά δεν υπήρχε περίπτωση ν'αστοχήσει το κουτάλι σου".
"Ο επιστάτης χάρηκε που ο θάνατος συνέβη το πρωί και όχι το βράδυ,το ημερήσιο συσσίτιο του πεθαμένου θα έμενε στον ίδιο".
"Η παγωνιά που μετέτρεπε σε πάγο το σάλιο,διείσδυε και στην ανθρώπινη ψυχή".
"Όλα τα ανθρώπινα συναισθήματα-η αγάπη,η φιλία,η ζήλεια,η φιλανθρωπία,το έλεος,η φιλοδοξία,η τιμιότητα-μας είχαν εγκαταλείψει,μαζί με το κρέας που στερούμασταν στη διάρκεια της παρατεταμένης λιμοκτονίας μας".
"Στην πύλη του στρατοπέδου διαβάζαμε:" η εργασία στην ΕΣΣΔ είναι ζήτημα τιμής,δόξας,ανδρείας και ηρωισμού"!... Μιμούμενος τον Χίτλερ,ο Μπέρια τον ξεπέρασε σε κυνισμό".
"Η πίκρα δεν είναι αρκετά βαθιά,αν δεν μπορείς να τη μοιραστείς με τους φίλους σου".
"Δεν είμαι φασίστας-είπα τότε-είμαι ένας άρρωστος και πεινασμένος άνθρωπος"!

"Σαν το Λυκούργο,ο προϊστάμενος φρόντιζε στην ταϊγκά να υπάρχουν δυο γιατροί: ο ένας θεράπευε, ο άλλος τον παρακολουθούσε να δει αν έκανε κάτι αντικανονικό"!
"Η φύση του βορρά δεν είναι ουδέτερη,είναι συνεννοημένη μ'αυτούς που μας έχουν στείλει εδώ πέρα"!
"Απέμεναν για ύπνο στα ορυχεία,όλες κι όλες τέσσερις ώρες...αποκοιμιόσουν την ίδια στιγμή που έπαυες να σκάβεις, αποκοιμιόσουν όρθιος ή περπατώντας".
"Τα δέματα παραδίνονταν μόνο σε όσους συμπλήρωναν τη νόρμα.Τα υπόλοιπα κατάσχονταν"
"Ο επιστάτης,το έμπιστο πρόσωπο του απρόσιτου εξουσιαστή χιλιάδων ανθρώπινων πεπρωμένων".
"Μπορεί και να μην τον κάρφωσε κανένας,ο Τσερπακόφ ήταν γιός του αιώνα της καχυποψίας,της δυσπιστίας και της επαγρύπνησης"
"Δεν εκπλήρωσες το πλάνο,άρα παρέβης το νόμο,εξαπάτησες το Κράτος και πρέπει να τιμωρηθείς".
"Οι νεκροί των αιώνιων πάγων,δε θα λιώσουν ποτέ".
"Όσο φτωχές κι αν είναι οι επιλογές,η ελευθερία της βούλησης του φυλακισμένου υπάρχει"!
"Αποφεύγαμε τα μπάνια,για να μη μας κλέψουν τα ρούχα".
"Η βλάστηση ξεχνάει πιο εύκολα απ'τον άνθρωπο.Αν ξεχάσω εγώ,θα ξεχάσει και η βλάστηση.Αλλά η πέτρα και οι αιώνιοι πάγοι δε θα ξεχάσουν".
"Το να σωπάσεις όταν φωνάζουν "ζήτω ο Στάλιν" αρκεί για να σε τουφεκίσουν.Η σιωπή είναι προπαγάνδα,είναι γνωστό καιρό τώρα".
"Οι γιατροί φοβούνταν να γράψουν τις αληθινές αιτίες θανάτων.Εμφανίστηκαν "πολυαβιταμινώσεις","πελάγρα","δυσεντερία","ΑΦΕ" (ακραία φυσική εξάντληση),"τροφική δυσθρεψία" όλοι οι ευφημισμοί της πείνας".
"Το σταλινικό δρεπάνι του θανάτου θέριζε τους πάντες,χωρίς διαφοροποίηση,συμβαδίζοντας με την ισοκατανομή,τις λίστες,την υλοποίηση του πλάνου".
"Τη δεκαετία του "20 ήταν της μόδας να αποκηρύσσεις τους γονιούς σου.Πολλοί, διάσημοι αργότερα συγγραφείς,άρχισαν τη λογοτεχνική τους καριέρα με τέτοιες δηλώσεις".
"Να επιζήσουμε του Στάλιν.Ο θάνατός του θα μας δώσει την ελευθερία μας".
"Ο γιατρός έμαθε πως στο στρατόπεδο,για να έχεις ήσυχη συνείδηση,ανατέμνεις τους νεκρούς και δε θεραπεύεις τους ζωντανούς".
"Η υπομονή και η τύχη,να τι μας έσωσε".
"Όλη η ψυχολογία των κακοποιών στηρίζεται στην πεποίθησή τους πως το θύμα τους δε θα κάνει ποτέ αυτό που ,καθημερινά,κάθε στιγμή και με ήσυχη συνείδηση,είναι έτοιμος να κάνει ο κλέφτης".
"Αντί να αποκαθηλώσουν τους εγκληματίες,τους έκαναν ρομαντικούς ήρωες.Σ'αυτούς ανατέθηκε η εξόντωση των τροτσκιστών μέσα στα στρατόπεδα".
"Στην ταϊγκά δε χρειαζόμαστε μελάνι.Η βροχή,τα δάκρυα,το αίμα,θα διαλύσουν οποιοδήποτε μελάνι".
"Υπάρχει ένα όριο,πέραν του οποίου,ό'τι και να συμβεί στον άνθρωπο είναι μόνο για καλό".
"Δεν υπολογίζαμε ότι θα επιστρέψουμε ποτέ στην παλιά μας ψυχή.Και δεν επιστρέψαμε βεβαίως.Κανένας δεν επέστρεψε"!
"Η εξουσία είναι σήψη"!
"Μπροστά στη μνήμη και στο θάνατο,όλοι είναι ίσοι".

Δεκάδες οι συγκλονιστικές ιστορίες: από τους ποινικούς που μαχαίρωναν με την ανοχή των φρουρών,το ψωμί που έπρεπε να φας αμέσως για να μη σου το κλέψουν,αλλά και να το μασήσεις όση ώρα έπρεπε για να σε "χορτάσει",τις ψευδαισθήσεις που έφερνε η πείνα και η σωματική κατάρρευση,τα περιστατικά καννιβαλισμών,τις αυτοκτονίες,τους αυτοακρωτηριασμούς για την αποφυγή της καταναγκαστικής εργασίας,τον καθημερινό ξυλοδαρμό,τη διαφθορά των επιτηρητών,τις απελπισμένες-καταδικασμένες αποδράσεις στο χιόνι...

Όλα αυτά μέσα σε μια φυσική πανδαισία βλάστησης,σε ένα περιβάλλον άγριας,αφιλόξενης ομορφιάς...

Το βιβλίο δε διαβάζεται εύκολα.Συχνά το παράτησα για μέρες,προκειμένου να ξεφύγω απ'τη δυσθυμία που μου προξενούσε η διαρκής παρουσία του θανάτου,η υπόμνηση της δολοφονικής παράνοιας που συστηματοποιήθηκε στον 20ο αιώνα της ανθρώπινης ιστορίας και αγκάλιασε όλη την υδρόγειο.

Η κατάθεση του Salamov πρέπει να τοποθετηθεί πλάι στα ντοκουμέντα εξόντωσης των ναζιστικών στρατοπέδων.Αποτελεί ένα γραπτό ντοκουμέντο,άλλο ένα τεκμήριο που βεβαιώνει την ταυτόσημη φύση των ολοκληρωτισμών,την-ανεξάρτητα διακηρύξεων- ομότροπη απανθρωπιά τους!

Η ανθρωπότητα έχει ηθική υποχρέωση να μην επαναλάβει τις τερατωδίες του πρόσφατου παρελθόντος.Ναζισμός και Κομμουνισμός,υπήρξαν συστήματα ολοκληρωτικής φρίκης.Η ισότιμη καταδίκη τους αποτελεί στοιχειώδη πράξη δικαιοσύνης.Καμία ιδεολογία δε νομιμοποιείται να κηρύσσει τη φυσική εξόντωση ανθρώπων,κάτω από οποιοδήποτε πρόσχημα.
Οι σημερινοί κήρυκες του μίσους,ένθεν κακείθεν,είναι οι δυνητικοί κληρονόμοι της φρίκης που δεν πρέπει να ξεχάσουμε.

Θέλει αρετή,τόλμη και μνήμη,η ελευθερία!

http://en.wikipedia.org/wiki/Kolyma

Ταμπέλα εισόδου στρατοπέδου Vorkuta: "η εργασία στην ΕΣΣΔ,αποτελεί ζήτημα τιμής,δόξας,ανδρείας και ηρωισμού"...

Ταμπέλα εισόδου στρατοπέδου Auswitz: "η εργασία απελευθερώνει"...








10/11/2012

Η δυστοπία του "Αδιάφορου Άτλαντα"

Το έργο της Ayn Rand "Atlas Shrugged" ,είναι ένα επικών διαστάσεων μυθιστόρημα με φιλοσοφικές αναφορές που πρωτοεκδόθηκε το 1957. Το θέμα του είναι πρωτότυπο: ένας άνθρωπος υψηλής νοημοσύνης και ικανοτήτων,ο θρυλικός John Galt, εξεγείρεται εναντίον της γραφειοκρατικής κοινωνίας και των ρυθμίσεων "κεντρικού σχεδιασμού" και αποσύρεται σε μια μυστική κοιλάδα,στην οποία συγκεντρώνει όλους τους ανθρώπους που εκπροσωπούν τη δημιουργική πρωτοπορία (επιχειρηματίες,καλλιτέχνες,επιστήμονες κλπ) για να αποστερήσει την κοινωνία από τις "ατμομηχανές" της.Στην πορεία του έργου,η "γραφειοκρατική κοινωνία" βαθμιαία καταρρέει για να έρθει ξανά η στιγμή των "χαρισματικών δημιουργών"!

Πίσω από το επιστημονικής φαντασίας σενάριο,υπάρχει μια αμείλικτη κριτική του αντι-εγωτικού/αντι-ατομικού (ή κολλεκτιβιστικού) πνεύματος και των κυρίαρχων εκπροσώπων του (σοσιαλισμός και χριστιανισμός) και μια ταυτόχρονη ιδεολογική προάσπιση του καπιταλισμού ως προκρινόμενου κοινωνικού συστήματος και της ηθικής του κέρδους ως επιλογής που προάγει την επιβίωση των ατόμων.

Το βιβλίο μου άφησε ανάμικτα συναισθήματα.Ιδωμένο ως μυθιστόρημα έχει πολύ ενδιαφέρουσα πλοκή και εξαιρετική σκιαγράφηση χαρακτήρων.Είναι όμως τόσο έντονες -σχεδόν καταιγιστικές- οι πολιτικο-κοινωνικές του αναφορές που,αναπόφευκτα επηρεάζουν την τελική αποτίμηση και χρωματίζουν ιδεολογικά το έργο.Αν είσαι σοσιαλιστής,είναι μάλλον αδύνατον να σου αρέσει.Αλλά και για έναν φιλελεύθερο-όπως εγώ-εγείρονται ενστάσεις!

Θα επιχειρήσω,εν συντομία,να καταγράψω τα -κατά τη γνώμη μου-πιο ενδιαφέροντα σημεία,αρχίζοντας από αυτά που με βρίσκουν σύμφωνο:

1) Ο ρόλος του χρήματος
"Το χρήμα είναι ένα μέσον συναλλαγών που προϋποθέτει την ύπαρξη αγαθών και ανθρώπων που τα παράγουν".
"Ο κοινός δεσμός των ανθρώπων είναι η ανταλλαγή αγαθών και υπηρεσιών και όχι η αμοιβαία πρόκληση βλάβης.Το χρήμα είναι το εργαλείο αυτής της ανταλλαγής".
"Αυτός που περιφρονεί το χρήμα,το έχει αποκτήσει αξιοκατάκριτα.Αυτός που το σέβεται,το έχει κερδίσει με τη δουλειά του.Μακριά απ'όσους καταριώνται το χρήμα.Όσο υπάρχουν ανθρώπινες κοινωνίες και οι άνθρωποι πρέπει να συναλλάσσονται,το μόνο τους μέσον είναι το χρήμα.Αν το εγκαταλείψουν,η εναλλακτική πρόταση είναι η κάννη του όπλου".
"Το χρήμα είναι το βαρόμετρο της κοινωνικής αρετής.Όταν συμβεί, το εμπόριο να διεξάγεται υπό συνθήκες διαταγής αντί συναίνεσης, όταν χρειάζεται προκειμένου να παράγεις η αδειοδότηση από ανθρώπους που δεν παράγουν τίποτε, όταν τα χρήματα αθροίζονται σε όσους δεν παράγουν αγαθά αλλά προνομίες, όταν οι άνθρωποι πλουτίζουν από επιδόματα αντί απ'τη δουλειά τους,όταν η διαφθορά ανταμοίβεται και η τιμιότητα συνεπάγεται αυτοθυσία, όταν οι νόμοι προστατεύουν τους επιδοτούμενους αντί των εργαζόμενων,τότε αυτή η κοινωνία είναι καταδικασμένη".
"Το πρώτο πράγμα που κάνουν οι κοινωνικοί καταστροφείς,όποτε εμφανίζονται,είναι η καταστροφή της αξίας του χρήματος,
 μια και το χρήμα είναι ο προστάτης των ανθρώπων και η βάση της ηθικής τους ύπαρξης".
"Οι άνθρωποι θεωρούσαν ανέκαθεν τον πλούτο ως μια στατική οντότητα που μπορεί να κλαπεί,να κληρονομηθεί,να διαμοιραστεί,να απαλλοτριωθεί,να χορηγηθεί ως ανταμοιβή.Οι Αμερικανοί ήταν ιστορικά οι πρώτοι που αντιλήφθηκαν πως ο πλούτος πρέπει πριν απ'όλα να παραχθεί"!

2) Η φενάκη των κολλεκτιβιστικών δογμάτων
Υπάρχει η γνωστή ρήση του Μαρξ από την "Κριτική του προγράμματος Γκόττα" για μια ιδανική κοινωνία στην οποία η αρχή παραγωγής θα είναι "από τον καθένα ανάλογα με τις ικανότητές του, στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του".
Υπάρχει και η λιγότερο γνωστή περιγραφή των χριστιανικών κοινοτήτων στις οποίες "πάντες οι πιστεύοντες ήσαν επί το αυτό και είχον άπαντα κοινά,και τα κτήματα και τας υπάρξεις επίπρασκον και διεμέριζον αυτά πάσι καθότι αν τις χρείαν είχε" (Πράξεις Αποστόλων κεφ.β,44-45) και "διεδίδετο δε εκάστω καθότι αν τις χρείαν είχεν" (ο.π κεφ.δ 35).
Υπάρχει το ακόμη παλαιότερο όραμα της Πραξαγόρας από τις "Εκκλησιάζουσες" του Αριστοφάνη "...την γην πρώτιστα ποιήσω κοινήν πάντων και ταργύριον και ταλλ'οπόσ'εστίν εκάστω..." (στ597-8) όπου συλλαμβάνεται η σοσιαλιστική ουτοπία.
Στο έργο της Rand, το μαρξιστικό δόγμα τίθεται σ'εφαρμογή σε ένα εργοστάσιο:
"Ποιά ανάγκη όμως προηγείται"?
"Το πλάνο μας μετέρεψε σταδιακά από εργάτες που ζητούσαν ανταμοιβή για το έργο τους,σε ζητιάνους που ζητούσαν ικανοποίηση των αναγκών τους"!
"Αρχίσαμε να κρύβουμε την εργασιακή μας ικανότητα και να προσέχουμε πάντοτε να δουλεύουμε λιγότερο απ'το διπλανό μας,αφού όποιος λογίζονταν ικανότερος,έπρεπε να υποστεί το καθήκον της ικανοποίησης των αναγκών των υπολοίπων".
"Αρχίσαμε να κατασκοπεύουμε το διπλανό μας,να διεισδύουμε στην ιδιωτική του ζωή,να αναζητούμε στοιχεία που θα μπορούσαν να τον καταγγείλουν ως πολυτελώς διάγοντα,ώστε να στερηθεί το μερίδιο που η διοίκηση αποφάσιζε να διανείμει,για να το καρπωθούμε εμείς"!
"Στο τέλος,η χρεοκοπία νομοτελειακά προέκυψε αφού,όσοι είχαν ικανότητες καταπατήθηκαν και εκδιώχθηκαν και απέμειναν μόνο όσοι είχαν ανάγκες"!

3) Η ελευθερία της ατομικής βούλησης
"Ο κόσμος δεν είναι το αποτέλεσμα των αμαρτιών σας,αλλά το παράγωγο των αρετών σας"!
"Για αιώνες η μάχη της ηθικής δίνονταν ανάμεσα σ'αυτούς που δηλώνουν πως η ζωή σας ανήκει στο Θεό και σ'αυτούς που δηλώνουν πως ανήκει στους άλλους.Κανείς δεν σας είπε πως η ζωή σας ανήκει σ'εσάς και πως είναι αρετή το να τη ζήσετε"!

4) Η πίστη στην αντικειμενική πραγματικότητα (Objectivism).
Το Σωκρατικό "εν οίδα ό'τι ουδέν είδα" υφίσταται ανηλεή κριτική επειδή αποτέλεσε τη θρυαλλίδα αμφισβήτησης των δεδομένων της εμπειρίας.
"Η πραγματικότητα υπάρχει ,το ίδιο και η συνείδησή της,από αυτά τα αξιώματα δεν μπορεί ο άνθρωπος να διαφύγει"!

5) Η αναγνώριση της υλικής αξίας ως αυταξίας
Ό'τι περιφρονούν ως "υλιστικό" (materialistic) σοσιαλιστές και χριστιανοί,εν ονόματι κάποιων ιδεατών υπέρτερων ιδανικών δυνιστά την ουσία της ανθρώπινης ζωής,το θεμέλιο διάσωσης του ανθρώπου από την ένδεια,τη βασική προϋπόθεση οικοδόμησης πολιτισμού.
"Υπάρχουν δυο ειδών ρήτορες της ηθικής του θανάτου: οι μυστικιστές του πνεύματος (χριστιανοί) και οι μυστικιστές του σώματος (σοσιαλιστές).Και οι δυο επιθυμούν την υποδούλωση του ανθρώπου στο Θεό ή στην Κοινωνία αντίστοιχα.Ο σκοπός της ανθρώπινης ζωής είναι να υπηρετεί αυτά τα υψηλότερα ιδανικά και η ανταμοιβή του ανθρώπου θα του δοθεί στο μέλλον"!
"Η καταστροφή είναι το μόνο παράγωγο αυτών των δογμάτων! Η ηθική τους είναι ένα σκιάχτρο καμωμένο από υποχρεώσεις,καθήκοντα,τιμωρίες και πόνο.Τίποτε απ'αυτά δεν υπηρετεί τη ζωή"!
"Οι υλικές αξίες αποτελούν εργαλείο για την εξυπηρέτηση των αρετών του ανθρώπου".

6) Η ηθική αξία της ατομικής ευδαιμονίας
Η Rand δεν αρκείται στην προτροπή του Επίκουρου περί ηδονικού βίου,αλλά εξυμνεί τον άνθρωπο-δημιουργό.
Κάθε παροχή στον άλλον προϋποθέτει την υλική  και ηθική επάρκεια του δωρητή.
Αλλά και κάθε απολαβή,προϋποθέτει κατά τη Rand,την ηθική επάρκεια του ευεργετούμενου."Δεν προσφέρεις κάτι σε κάποιον επειδή το έχει ανάγκη-ή ισχυρίζεται πως το έχει-αλλά επειδή το έχει δικαιωματικά διεκδικήσει με τη στάση του".
"Η ζωή είναι η υψηλότερη αξία"!
"Η επιθυμία για ζωή -και όσα αυτή προϋποθέτει-είναι η υψηλότερη και ευγενέστερη αρετή"!


7) Το εμπόριο ως αυταξία
"Η παραγωγή αγαθών είναι η ηθική επιλογή της επιβίωσης"!
"Ο έμπορος συνιστά το ηθικό σύμβολο του σεβασμού των ανθρώπινων όντων.Είναι ένας φορέας δικαιοσύνης.Ένας άνθρωπος που κερδίζει από αυτό που παράγει και δε διεκδικεί αυτό που δεν δικαιούται.Δε ζητά να πληρωθεί τις αποτυχίες του ούτε να εκτιμηθεί για τα σφάλματά του"!

8) Η ατομική ιδιοκτησία ως αυταξία
"Όσοι ζητούν κοινωνική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής,ζητούν κοινωνική ιδιοκτησία του ανθρώπινου μυαλού".
"Μόνο ένα φάντασμα μπορεί να υπάρξει δίχως υλική ιδιοκτησία.Μόνο ένας σκλάβος μπορεί να εργάζεται δίχως δικαίωμα στο προϊόν της προσπάθειάς του"!

9) Η ηθική ευθύνη του ατόμου.
"Το μυαλό του ανθρώπου είναι το βασικό εργαλείο επιβίωσής του.Η ζωή του δόθηκε,η επιβίωση όχι! Προκειμένου να επιβιώσει πρέπει να σκεφτεί!Δεν υπάρχει κανείς κώδικας επιβίωσης.Πρέπει να τον δημιουργήσει η ανθρώπινη βούληση!Ένας κώδικας αξιών που δημιουργείται με ελεύθερη επιλογή,είναι ένας ηθικός κώδικας.Ο ηθικός κώδικας της ανθρωπότητας οφείλει να υπερασπίζεται την επιβίωσή της"!
"Ελεύθερη βούληση είναι η επιλογή του ανθρώπου να σκεφτεί ή να μη σκεφτεί,η μόνη του ελευθερία,η επιλογή που συνεπάγεται κάθε άλλη"!
"Ηθικό είναι το επιλεγμένο όχι το επιβληθέν"!
"Βία και Λόγος αντιτίθενται.Η ηθική τελειώνει εκεί που αρχίζει η κάννη του όπλου"!

10) H καταδίκη του πουριτανισμού
"Αν το σώμα είναι ένοχο,τότε οτιδήποτε προάγει τη συντήρηση του σώματος (ο υλικός πλούτος και όσοι τον παράγουν) δαιμονοποιείται! Αν υιοθετήσουμε ηθικούς κανόνες που αντιτίθενται στη φυσική ύπαρξη του σώματος,τότε αποδεχόμαστε ως αρετή την απραξία,καταδικάζουμε τον παραγωγικό βίο,εισάγουμε στον  άνθρωπο τον τεχνητό διχασμό σώματος/πνεύματος".
"Μια τέτοια ηθική,μια ηθική που στρέφεται ενάντια στη ζωή,υποχρεωτικά έχει ως παράγωγό της το θάνατο"!
Ο άνθρωπος γεννιέται δίχως το βάρος του προπατορικού αμαρτήματος...

Ας έρθουμε τώρα στα σημεία αμφιλογίας (controversy) ή διαφωνίας (disagreement) μου.

Α) Το προπατορικό αμάρτημα
Δεν υπάρχει αμφιβολία πως δεν μπορεί λογικά να υποστηριχθεί η ηθική ενοχή του ανθρώπου για κάτι που δεν έχει ο ίδιος διαπράξει.Δεν υπάρχει επίσης αμφιβολία πως,η Χριστιανική πίστη θεμελιώθηκε σε μεγάλο βαθμό και σ'αυτό το τέχνασμα ενοχοποίησης της ανθρώπινης συνείδησης.Ο φόβος και η ενοχή,αποτελούν κίνητρα θρησκευτικής πίστης για πολλούς ανθρώπους.
Ωστόσο,μέσα στη χριστιανική εκκλησία,το προπατορικό αμάρτημα εξαλείφεται με το μυστήριο του βαπτίσματος. Ο Ιησούς είναι "ο εν Ιορδάνη ελευθερώσας τον Αδάμ" κατά τη λειτουργία της Μ.Πέμπτης.Το βάπτισμα απελευθερώνει τον άνθρωπο από το άγος του προπατορικού αμαρτήματος και ανοίγει το δρόμο για την ελεύθερη επιλογή: "όστις θέλει οπίσω μου ελθείν" (Μαρκ.η 34-θ 1).
Φυσικά,αυτή είναι μια ερμηνεία με όρους Χριστιανικής δογματικής,άρα μια ερμηνεία "εκ των έσω".
Θεμελιώνεται όμως σε γραπτά δεδομένα.

Β) Η ανάγκη του άλλου
Η  ανάγκη ασφαλώς δεν ηθικοποιεί τον άνθρωπο.Ο άνθρωπος που πονά δεν είναι κατ'ανάγκην ενάρετος,όπως και ο πλούσιος ή αυτός που χαίρεται τη ζωή, δεν είναι κατ'ανάγκην κατακριτέος.
Όμως οι ανθρώπινες κοινωνίες οφείλουν να μεριμνούν για την επιβίωση των μελών τους,ανεξαρτήτως του ηθικού τους περιεχομένου.Αυτό δε σημαίνει πως πρέπει να μετατραπούν σε πρυτανεία σιτίσεως αναξιοπαθούντων,αλλά πως είναι ευκταίο και ανθρωπιστικά επιβεβλημένο να μεριμνούν για τους αδύναμους: τους άπορους,τους ασθενείς,τις μειονότητες,τους ανάπηρους.
Ο ευθετότερος τρόπος γι'αυτή τη μέριμνα αποτελεί το κατεξοχήν αντικείμενο των κοινωνικών αναζητήσεων και των ιδεολογικών ζυμώσεων και θα διαιωνίζεται όσο υπάρχουν κοινωνίες ανθρώπων.
Κανείς όμως δε διανοείται να "αποστρέψει το βλέμμα" με αδιαφορία,απέναντι στο συνάνθρωπο που υποφέρει.
Πέρα από όρους "ανθρωπιστικής ηθικής" (εν πολλοίς απροσδιόριστης) αυτή καθεαυτή η ωφελιμιστική ηθική του φιλελευθερισμού απευθύνεται σε κάθε άτομο ξεχωριστά αλλά και στο σύνολο των ατόμων της κοινωνίας.Για να δώσω ένα απλό παράδειγμα, ο φιλελεύθερος είναι υπέρ του ανοίγματος των κλειστών επαγγελμάτων επειδή πιστεύει πως έτσι θα εξυπηρετηθεί και το συμφέρον του άνεργου που αναμένει αδειοδότηση για να εργαστεί,αλλά και το συμφέρον του κοινωνικού συνόλου από τη μείωση του κόστους παροχής υπηρεσιών του ανοιχτού πλέον επαγγέλματος.Το ατομικό συμφέρον και το συλλογικό,όταν εκλείπουν οι κρατικά επιβληθείσες στρεβλώσεις προνομίων και καταναγκασμών,κατά κανόνα συμπορεύονται! Φυσικά,οι προνομιούχες κλειστές επαγγελματικές ομάδες θίγονται.
Ο ατομικιστικός καπιταλισμός της A.Rand δίχως κοινωνική αναφορά στους "υπολειπόμενους" των πολιτών είναι μη-λειτουργικός.Η σκέψη της συνάντησε τις επικρίσεις πολλών φιλελεύθερων διανοητών.

Γ) Η αγάπη
Για την A.Rand, η αγάπη συνιστά την υπέρτατη αξιολόγηση ενός ανθρώπου.Είναι μια αρετή την οποία ο άνθρωπος οφείλει να προσφέρει σε αυτόν που την αξίζει (όχι άκριτα στον οποιονδήποτε).Αντίστοιχα,είναι ένα χάρισμα,το οποίο ο άνθρωπος πριν το επικαλεστεί οφείλει να αποδείξει πως το δικαιούται! Η αγάπη,συνιστά κάποιου είδους "υπέρτατο ηθικό τρόπαιο" για την A.Rand προορισμένο από λίγους εκλεκτούς για λίγους άξιους. Η απόδοση αγάπης,οφείλει να υπακούει σε μια έλλογη διαδικασία αξιολόγησης του άλλου ως "ικανού να αγαπηθεί"...
Αυτή η εκλογίκευση της αγάπης με βρίσκει κατηγορηματικά αντίθετο.
Εγώ,τουλάχιστον,είμαι ανίκανος να αγαπήσω με "έλλογα προαπαιτούμενα"!
Τα παιδιά μου τα αγαπώ δίχως να ξέρω αν "το αξίζουν" και,μόλο που εύχομαι κάποτε να τα θαυμάζω σαν προσωπικότητες,θα τα αγαπώ ακόμη κι αν με "απογοητεύσουν",αν με πληγώσουν, αν όλη η ανθρωπότητα είναι εναντίον τους! Αυτή είναι μια απ'τις ελάχιστες βεβαιότητες που μου έχουν απομείνει...
Η αγάπη για μένα δεν ορίζεται.Πολλοί προσπάθησαν να την αποδώσουν,μα κανείς-πιστεύω-δεν την περιέγραψε καλύτερα απ'τον Παύλο στην "προς Κορινθίους επιστολή":... η αγάπη μακροθυμεί,χρηστεύεται,η αγάπη ού ζηλοί,η αγάπη ού περπερεύεται,ού φυσιούται,ουκ ασχημονεί,ού ζητεί τα εαυτής,ού παροξύνεται,ού λογίζεται το κακόν...πάντα στέγει,πάντα πιστεύει,πάντα ελπίζει,πάντα υπομένει...η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει..." (Α Προς Κορινθ.4-8)



Το έργο της A.Rand είναι ένα εκπληκτικό μυθιστόρημα με σημαντική απήχηση (ιδίως στις ΗΠΑ),που συνδυάζει τη συγγραφική πλοκή με τη στέρεη φιλοσοφική τεκμηρίωση.
Ωστόσο,αφήνει μια αίσθηση παγωνιάς στο τέλος.Ίσως να είναι η ψυχρή τελειότητα που υπαινίσσεται,αυτό που με ξενίζει.Ο περφεξιονισμός μου φαίνεται αταίριαστος στον άνθρωπο.Ναι,οφείλουμε με εργαλείο τη λογική μας να παλέψουμε για να επιβιώσουμε και να γίνουμε καθοριστές της μοίρας μας.Αλλά,μπροστά στα αδιέξοδα της ζωής,δεν είναι "ανήθικο" να καταφύγουμε και στα άλλα χαρακτηριστικά που συνθέτουν το μυστήριο της οντολογικής μας ταυτότητας.
Πάντοτε,έχοντας κατά νου πως "κάθε άνθρωπος είναι ο ίδιος τελικός σκοπός για τον εαυτό του", σεβόμενοι τη διαφορετικότητα,την ανθρώπινη ανάγκη και ...τη μεταφυσική του ανθρώπινου βλέμματος!

Ίσως απλά να είμαι πολύ χριστιανός(έστω αιρετικός),για το-εκπληκτικό-πνεύμα της Ayn Rand...

7/11/2012  

Το κατάντημα του ΑΠΘ

Το ΑΠΘ (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) αυτοδιαφημίζονταν ως "το μεγαλύτερο των Βαλκανίων". Ο εντυπωσιακός χώρος του (το campus) στο κέντρο της πόλης φιλοξενεί πλήθος σχολών και φοιτητών,εγκαταστάσεων, καθώς και το Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου ΑΧΕΠΑ.Πρόκειται για ένα πραγματικό κόσμημα ταγμένο στην υπηρεσία της επιστημονικής έρευνας, εργαλείο προαγωγής της γνώσης και του ακαδημαϊκού πολιτισμού.
Ακριβέστερα,όλα τα παραπάνω είναι οι θεωρητικές επιδιώξεις που οφείλει η λειτουργία του να υπηρετεί,προκειμένου να δικαιώνει τον τίτλο του "Πανεπιστημίου".

Εδώ και μερικές εβδομάδες,στο χώρο  του ΑΠΘ διεξάγεται ένα πρωτόγνωρο "φεστιβάλ": πρόκειται για το συνδυασμό καταλήψεων σχολών από φοιτητές εν μέσω της απεργίας του προσωπικού καθαριότητας.Το αποτέλεσμα αυτού του happening είναι η μετατροπή του Πανεπιστημίου σε έναν απέραντο σκουπιδότοπο με κλειστές σχολές.

Η πρυτανεία του ΑΠΘ,σχετικά με το ζήτημα των σκουπιδιών, εξέδωσε,στις 30/10/2012 την ακόλουθη ανακοίνωση η οποία καταλήγει διαπιστώνοντας "ο καθένας αναλαμβάνει τις ευθύνες του"...

Στο μεταξύ, η εικόνα του Πανεπιστημίου είναι ενδεικτικά αυτή

Δεν θα αναφερθώ καθόλου στη-διόλου κολακευτική-κατάταξη του ΑΠΘ μεταξύ των Πανεπιστημιακών ιδρυμάτων διεθνώς (οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να ανατρέξουν εδώ ).
Μπροστά στις εικόνες του σκουπιδότοπου τι συζήτηση μπορεί να γίνει περί ακαδημαϊκού πνεύματος,εκπαιδευτικής διαδικασίας,επιστημονικής έρευνας,παραγωγής γνώσης,καλλιέργειας παιδείας?
Το ΑΠΘ είναι ένα πρώην πανεπιστήμιο που έχει μετατραπεί σε σκουπίδια!

Η πρυτανική αρχή, διαπίστωσε την κατάσταση και προέβη στο εμβριθές συμπέρασμα πως "ο καθένας αναλαμβάνει τις ευθύνες του".Προφανώς θεωρεί πως η δική της ευθύνη εξαντλήθηκε στη διαπίστωση!
Για τα σκουπίδια φταίνε οι απεργοί-καθαριστές, για τις καταλήψεις οι απεργοί-φοιτητές,για το αδιέξοδο λειτουργίας κάθε συνδυασμός των παραπάνω,μαζί με όποιο σενάριο γενικότερης κοινωνικοπολιτικής ανάλυσης ικανοποιεί τη γενικότερη θεώρηση πραγμάτων του οποιουδήποτε!

Με λίγα λόγια το δικαίωμα απεργίας κάποιων υλοποιείται ως απαγόρευση εργασίας κάποιων άλλων.
Όπως,κατά τη θεωρία του χάους, "το πέταγμα μιας πεταλούδας στο Πεκίνο,προκαλεί καταιγίδα στη Νέα Υόρκη", έτσι και "η Χέννινγκερ του Μήτσου απ'το Ζάρκο που διαβάζει Μάο και χαλβαδιάζει τη Μέλπω απ'τον Κολονό που καπνίζει άφιλτρο,απαγορεύει στον Τάκη να δώσει εξετάσεις"!
Αν μάλιστα προσθέσουμε και την ευθυνοφοβία των καθηγητών,την απροθυμία τους να εφαρμόσουν το νόμο περί ασύλου για να μη συγκρουστούν με τους φοιτητοπατέρες που λυμαίνονται το πανεπιστήμιο,έχουμε μια πληρέστερη αιτιολόγηση του φαινομένου.

Η ιστοσελίδα του ΑΠΘ μας πληροφορεί απτόητη και για τις ποικίλες πολιτιστικές εκδηλώσεις που φιλοξενεί το πανεπιστήμιο.Θυμάμαι πάντα μια ρήση του Σαββόπουλου σε μια συναυλία του: "Πολιτισμός φίλοι μου δεν είναι τα τραγούδια κι οι χοροί! Πολιτισμός είναι πριν από όλα,το μάζεμα των σκουπιδιών"!

Θυμάμαι ακόμη,τα χρόνια που φοιτούσα στο ΑΠΘ,τα πηγαδάκια στο αμφιθέατρο, τις συζητήσεις μας,τις διαφωνίες μας,τις συνάξεις στα φοιτητικά στέκια για τη διαιώνιση της διαφωνίας,την τελική συνθηκολόγηση μπροστά στην εξάντληση των επιχειρημάτων και στη θέα της ωραίας άγνωστης στο απέναντι τραπέζι...
Δεν ήμασταν καλύτεροι απ'τους σημερινούς φοιτητές.
Δεν ήμασταν καν διαφορετικοί! Κάναμε καταλήψεις,ψηφίζαμε αριστερές συσπειρώσεις (αλλά πάντα πρώτευε η ΔΑΠ!),σοσιαλίζαμε άλλος λίγο-άλλος πολύ,θέλαμε έναν καλύτερο κόσμο...
Τυπικά φοιτητικά πρότυπα που έχει τραγουδήσει έξοχα ο Πορτοκάλογλου στο "Υπάρχει λόγος σοβαρός".
Ταυτόχρονα όμως διαβάζαμε,δίναμε εξετάσεις,περνάγαμε μαθήματα,μαθαίναμε όπως μπορούσαμε!
Υπήρχαν και τότε φοιτητοπατέρες (αρκετοί μετά διορίστηκαν σε Νοσοκομεία της Θεσσαλονίκης...),υπήρχε και τότε συναλλαγή με καθηγητές,κυριαρχούσε και τότε η δειλία και η μετριότητα στο ακαδημαϊκό προσωπικό!
Αλλά,διάβολε,σκουπιδαριό δεν έγινε ποτέ!
Δεν καταλύθηκε η λειτουργία του απ'τα σκουπίδια (από ανθρώπινους δογματισμούς μόνο)!
Κι ύστερα,είκοσι χρόνια μετά την αποφοίτησή σου,θέλεις το Πανεπιστήμιό σου να προκόβει,να πρωτοπορεί σε ιδέες,να καινοτομεί,να παρακολουθεί την εξέλιξη της γνώσης,να ανταγωνίζεται τα άλλα Πανεπιστήμια.
Σε πονάει να το βλέπεις βυθισμένο στον πάτο της κατάταξης μ'ένα βουνό σκουπίδια από πάνω του!

Αγαπητή "πρυτανική αρχή" λοιπόν,φρόντισε να το λειτουργήσεις!
Δική σου είναι η ευθύνη!
Πριν από κάθε επιχειρηματολογία,προέχει η καθαριότητα!

Ή αλλιώς,για να θυμηθώ και την παραίνεση-επιχείρημα ενός παλιού φίλου στις ιδεολογικές αντιπαραθέσεις: "κατ'αρχήν,πλύσου"!

http://youtu.be/c4iAfSf_Twk

5/11/2012

Το πνεύμα του Wankel

 Η είδηση  σκόρπισε απογοήτευση στους λάτρεις της μηχανολογίας: η Mazda, ο μοναδικός κατασκευαστής που συνέχιζε- σε πείσμα όλων- την εξέλιξη του κινητήρα Wankel, σταματά την παραγωγή του!

Ο Felix_Wankel ήταν ένας ιδιοφυής Γερμανός μηχανολόγος που το 1957 παρουσίασε τον ομώνυμο κινητήρα,μια εναλλακτική πρόταση στο γνωστό κινητήρα Otto που αποτελεί τη βάση των αυτοκινήτων και μοτοσικλετών.
Μέχρι τότε,γνωρίζαμε τις τέσσερις φάσεις λειτουργίας του κινητήρα Otto: εισαγωγή-συμπίεση-εκτόνωση-εξαγωγή. Η παραγόμενη ενέργεια από την εκτόνωση του μίγματος αέρα/βενζίνης,μεταφέρεται μέσω των πιστονιών στους διωστήρες (μπιέλες) και από εκεί,μέσω του στροφαλοφόρου άξονα η γραμμική κίνηση των πιστονιών μετατρέπεται σε κυκλική για να περιστρέψει τους τροχούς.
Ο κινητήρας Wankel όλα αυτά τα πραγματοποιεί ταυτόχρονα μέσα στον ίδιο θάλαμο καύσης!
Η αρχή λειτουργίας του και ένα έξοχο σχέδιο φαίνονται εδώ

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fc/Wankel_Cycle_anim_en.gif

Τα πλεονεκτήματα του Wankel έναντι του Otto,είναι το μικρό μέγεθος θαλάμου καύσης που συνεπάγεται περιορισμό διαστάσεων και βάρους,η υψηλή θερμοδυναμική απόδοση (ισχύς) και τα χαμηλά επίπεδα θορύβου.
Τα μειονεκτήματα,η ανάγκη για λειτουργία σε υψηλές στροφές που συνεπάγεται αυξημένη κατανάλωση καυσίμου, η έλλειψη ροπής και η ανεπαρκής στεγανότητα των κενών διαστημάτων μεταξύ ρότορα/στάτορα που είχε ως συνέπεια την απώλεια καυσίμου/λιπαντικού και τη μειωμένη αξιοπιστία.

Από όσες εταιρείες πειραματίστηκαν με τη μαζική παραγωγή του Wankel (NSU,Mercedes,Mazda), μόνο η Mazda κατάφερε με επιμονή και τυπικά Ιαπωνικό πείσμα να τον εξελίξει σε βαθμό εξάλειψης των βασικότερων μειονεκτημάτων του.Η έλλειψη ροπής αντιμετωπίστηκε με προσθήκη υπερσυμπιεστή (turbo) ενώ, ο περιστροφικός κινητήρας Renesis που κινούσε το τελευταίο RX-8, είχε εξαιρετική στεγανότητα και αξιοπιστία.
Έμεινε όμως,ως Αχίλλειος πτέρνα,η υψηλή κατανάλωση.Το στοιχείο αυτό,σε μια εποχή αυξημένης οικολογικής ευαισθησίας των αυτοκινητοβιομηχανιών,έμελλε να αποδειχθεί καθοριστικό και να οδηγήσει στην-προσωρινή-διακοπή παραγωγής του.

Τί είναι αυτό που με κάνει να υποστηρίζω πως η διακοπή θα είναι προσωρινή?
Σε τεχνολογικό επίπεδο,οι πειραματισμοί της Mazda με εναλλακτικά καύσιμα (και υδρογόνο) με τον περιστροφικό κινητήρα,αλλά και οι πειραματικές εφαρμογές του στην υβριδική
αυτοκίνηση.

Σε επίπεδο ψυχολογικό,το πείσμα των Γιαπωνέζων και η άρνησή τους να αποδεχτούν την ήττα,σε συνδυασμό με την αγάπη τους προς τις τεχνολογικές προκλήσεις.

Σε επίπεδο συμβολισμών, η ελπίδα πως τεχνολογία και ρομαντισμός είναι δυνατόν να συνυπάρξουν.
Σε έναν κόσμο ομοιομορφίας,ο δρόμος της Mazda δεν είναι ο δρόμος του μοναχικού καβαλάρη.Δεν είναι κάποιου είδους ιδιοτροπία αυτή που την ωθεί να επενδύει εκατομμύρια γιεν στην εξέλιξη ενός project που οι υπόλοιποι έχουν απορρίψει.Είναι-νομίζω-η πίστη πως η υπέρβαση των προκλήσεων είναι το πραγματικό γνώρισμα της δημιουργικής αντίληψης.
Οι περισσότεροι άνθρωποι,πιστεύουν πως όσοι ασχολούνται με τη μηχανολογία,στερούνται ενδεχομένως ποιητικής οπτικής της ζωής.Όμως μαζί με τα μαθηματικά είναι αναγκαία η δημιουργική φαντασία για να απαντηθούν τα προσωρινά αδιέξοδα.Τα μηχανολογικά επιτεύγματα,προϋποθέτουν κάτι που μόνο στη σφαίρα της ποιητικής ανάγεται: την οραματική σύλληψη του ανθρώπου-δημιουργού!

Κι ένα απ΄τα χαρακτηριστικά του επινοητή (innovator) είναι πως βλέπει λύσεις εκεί που κανείς άλλος δε διανοείται,ακολουθεί πορείες που κανείς άλλος δεν έχει φανταστεί,είναι κατά κανόνα καταδικασμένος στη μοναξιά της δημιουργίας!
Το μοναχικό δρόμο,χρειάζεται γενναιότητα για να τον διαβείς.
Αλλά,όπως γράφει κάπου ο Borges "τί σημασία έχει η δική μας δειλία,όταν υπάρχει έστω ένας γενναίος"?

Η Mazda,θέλει δε θέλει, βαδίζει το δρόμο των γενναίων!
Υποχρεωτικά, είμαστε μαζί της!

30/10/2012

Σκέψεις για την 28η Οκτωβρίου

1) Συμβολίζει την αντίσταση του ελληνικού έθνους απέναντι σε ξένο εισβολέα.Την άρνηση των Ελλήνων να υποταχθούν αμαχητί στην αξίωση άλλου λαού να εισβάλλει στην ελληνική επικράτεια και να καταλύσει την ελληνική πολιτεία.Η άποψη πως "οι Έλληνες είπαν τότε όχι στο φασισμό",αποτελεί μέρος της αλήθειας.Η αντίσταση στον εισβολέα θα ήταν ίδια ανεξαρτήτως του πολιτεύματός του.Ακόμη κι αν Ιταλία και Γερμανία  ήταν τότε δημοκρατίες.Άλλωστε,το καθεστώς της 4ης Αυγούστου που κυβερνούσε τότε την Ελλάδα,ήταν ιδεολογικά φίλα προσκείμενο στο φασισμό.Αυτό δεν εμπόδισε το καθεστώς να διαχωρίσει τα κοινωνικά από τα εθνικά προτάγματα και να προκρίνει τα δεύτερα! Η διάσταση αυτή,είναι αδιανόητη για ένα συνεπή μαρξιστή,για τον οποίο κάθε αντίληψη φέρει μόνο κοινωνική ερμηνεία.Γι'αυτό και η άποψη πως η "Ελλάδα είπε τότε όχι στο φασισμό" είναι αριστερής επινόησης.

2) Το "όχι" (για την ακρίβεια "alors,c'est la guerre") αποτελεί ιστορική ρήση του δικτάτορα Μεταξά! Είναι άλλο πράγμα να διαφωνεί κανείς με το πολιτικό περιεχόμενο του καθεστώτος του και εντελώς άλλο να προσπαθεί να του υφαρπάξει την τιμή της ιστορικής άρνησης. Η απόπειρα αυτή,είναι επίσης αριστερής προέλευσης επειδή η μαρξιστική μονοσήμαντη ερμηνεία της ιστορίας,αδυνατεί να προσδώσει θετικές αποχρώσεις σε έναν πολιτικό αντίπαλο.Η θεωρητική απλούστευση "το καθεστώς της 4ης Αυγούστου ήταν φασιστικό" αδυνατεί να εξηγήσει γιατί παρόλα αυτά αντιστάθηκε στον αλλοεθνή φασισμό.Υιοθετείται έτσι το μύθευμα πως "το όχι το είπε ο λαός"!
Πρόκειται για καθαρή επινόηση: στη θέση του δικτάτορα-ηγέτη δεν μπορούσε ποτέ να βρίσκεται καμία συλλογική οντότητα,κανείς "λαός".Το ιστορικό βράδυ,στο σπίτι της Κηφισιάς,ήταν μόνο ο Ιταλός πρέσβης και ο Μεταξάς.Αν ο Μεταξάς είχε συναινέσει στις απαιτήσεις των Ιταλών,έχοντας τον απόλυτο έλεγχο του στρατεύματος και της αστυνομίας,καμία αντίσταση δεν ήταν δυνατόν να ευοδωθεί έγκαιρα.Το "όχι" λοιπόν είναι δίκαιο να του πιστωθεί,όπως δίκαια του χρεώνονται τα κακουργήματα του καθεστώτος του.

3) Το έπος του "40 κατέστη δυνατό,επειδή η στρατιωτικοπολιτική ηγεσία ήταν σωστά προετοιμασμένη και ο λαός σύσσωμος στρατεύθηκε για την υπεράσπιση της πατρίδας.Ακόμη και ο φυλακισμένος ηγέτης του ΚΚΕ,Νίκος Ζαχαριάδης,δίνει προς δημοσίευση στις 31/3/1940 επιστολή στην οποία καλεί "...στον πόλεμο αυτό που τον διευθύνει η κυβέρνηση Μεταξά,όλοι πρέπει να δώσουμε όλες μας τις δυνάμεις,δίχως επιφύλαξη..."  και πολλοί φυλακισμένοι κομμουνιστές ζητούν να σταλούν στο μέτωπο για να πολεμήσουν! Αργότερα,το κόμμα άρχισε να παλινωδεί,ιδιαίτερα μετά την εκδίωξη των Ιταλών και την είσοδο του ελληνικού στρατού στο αλβανικό έδαφος,αλλά το ζήτημα δε θα εξεταστεί εδώ.Γεγονός είναι πως την 28η Οκτωβρίου 1940 υπήρξε μια- σπάνια δυστυχώς στην ιστορία μας-στιγμή σύσσωμης παλιγγενεσίας υπεράνω προσώπων και ιδεών!

4) Η ερμηνεία των ιστορικών επιλογών με όρους "καλού-κακού" ή με ιδεολογικές προκαταλήψεις,αδυνατεί να διαφωτίσει τα γεγονότα.Ορισμένα ενδεικτικά παραδείγματα:
-Ο Μεταξάς συμπαθούσε το φασισμό και θαύμαζε ως παλιός αξιωματικός την Πρωσική στρατιωτική παράδοση των Γερμανών.Αυτό δεν τον εμπόδισε,να διδαχθεί από την έκβαση του Α Παγκ.Πολέμου τη σημασία της ναυτικής ισχύος για τον Ελλαδικό χώρο και να επιλέξει πολιτική ευμενή προς τα συμφέροντα της Μ. Βρετανίας τιθέμενος αντιμέτωπος με τους ιδεολογικούς του συγγενείς!
-Το ΚΚΕ,παρά την πρόσδεσή του στην Κομιντέρν,αποπειράθηκε να διαχωρίσει την πολιτική του προς όφελος της Ελλάδας (επιστολή Ζαχαριάδη),έστω κι αν αργότερα υπαναχώρησε ενώ,οι απλοί οπαδοί του εκδήλωσαν αυθόρμητα τον πατριωτισμό τους όπως κάθε Έλληνας.
-Ο ήρωας της Πίνδου υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος , επιτελάρχης της στρατιάς που σταμάτησε τους Ιταλούς στο Καλπάκι και τους εκδίωξε από το ελληνικό έδαφος,αργότερα,στη διάρκεια της κατοχής χρημάτισε για λίγους μήνες υπουργός γεωργίας της δοσιλογικής κυβέρνησης Τσολάκογλου! Μπορεί άραγε το κλέος του "40 να επισκιαστεί από τη μελανή αυτή σελίδα? Οι απλουστεύσεις ανεπαρκούν για να ερμηνεύσουν την πολυπλοκότητα των διακυμάνσεων του ανθρώπινου ψυχισμού.

Δυστυχώς,η κληρονομιά του "40 δεν κατόρθωσε να αποτελέσει πρόκριμα για τη μεταπολεμική ανοικοδόμηση της Ελλάδας σε συνθήκες δημοκρατίας,κοινωνικής ειρήνης και εθνικής ομοψυχίας.
Ήδη,μεσούσης της Κατοχής,τα σπέρματα της τραγικής εμφύλιας σύγκρουσης που θα ακολουθούσε άρχισαν να διαμορφώνονται.
Ο διχασμός των Ελλήνων δυστυχώς κυριάρχησε στη μεταπολεμική κοινωνική πραγματικότητα.
Δυστυχέστατα,είναι ακόμη παρών,έστω και με διαφορετικές αφορμές,εβδομήντα χρόνια μετά!

Αποτελεί ασφαλώς μεγάλο ερώτημα που πρέπει κάποτε να επιχειρήσουμε να το απαντήσουμε,ιστορικοί,κοινωνιολόγοι,οικονομολόγοι,πολιτικοί επιστήμονες,απλοί πολίτες,το "πώς,από την ομόψυχη,ομόθυμη παλιγγενεσία του "40,προέκυψε, αντί του οράματος μιας κοινής μοίρας ο αδελφοκτόνος διχασμός"?
Αν δε δώσουμε μια αυτοκριτική απάντηση σ'αυτό,δε θα μπορέσουμε να προσεγγίσουμε το σημερινό καυτό ζητούμενο: "πώς η σημερινή κρίση θα αποτελέσει αφορμή δημιουργίας και όχι καταστροφής"?

Ίσως-σε αισθητικό επίπεδο-να βοηθά η ανάμνηση της συγκλονιστικής φωνής του Κωνσταντίνου Σταυρόπουλου

Τιμή στους ήρωες του "40!

26/10/2012

Ρήσεις,ερμηνείες,συνωμοσίες

Klein�s book, "The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism," outlines how crises, real or perceived, have been used by governments, especially the United States under George W. Bush, to strong-arm a disoriented citizenry into accepting changes to its rights, and its government, that it wouldn't otherwise accept.
Σχόλιο στο "Shock Doctrine" της N.Klein από το site της συγγραφέως.


Το βιβλίο "Το δόγμα του σοκ" ("The Shock Doctrine") της N.Κlein, ομολογώ δεν το έχω διαβάσει.Βέβαια,δεν άντεξα στον πειρασμό να το ξεφυλλίσω και να σταθώ σε μερικές παραγράφους του.Εκτιμώ-με όση αυθαιρεσία εμπεριέχει μια κρίση που βασίζεται σε μερική μόνο επίγνωση των δεδομένων-πως το βασικό μήνυμά του έχει να κάνει με την υπόθεση της συγγραφέως ότι "οι οικονομικές κρίσεις προκαλούνται εν πολλοίς τεχνηέντως και στοχεύουν στη χειραγώγηση των κοινωνιών από τους οικονομικά ισχυρούς και την επιβολή πολιτικών περιστολής των ατομικών ελευθεριών". Δεν πρόκειται να σχολιάσω την άποψη αυτή,αφού άλλωστε δεν έχω διαβάσει το βιβλίο.
Μια συνεπής πνευματική στάση επιβάλλει την ανάγνωση του βιβλίου και ύστερα το σχολιασμό του.

Ωστόσο,αυτό που δικαιούμαι να σχολιάσω-μια που το διάβασα- είναι η ερμηνεία μιας ρήσης του M.Friedman την οποία επιχειρεί η N.Klein και πάνω στην οποία θεμελιώνει τον ισχυρισμό της περί "προσχεδιασμένης οικονομικής κρίσης".Η ρήση είναι η εξής:

“Only a crisis - actual or perceived - produces real change. When that crisis occurs, the actions that are taken depend on the ideas that are lying around. That, I believe, is our basic function: to develop alternatives to existing policies, to keep them alive and available until the politically impossible becomes the politically inevitable.”― Milton Friedman--

Μετάφραση:"μόνο μία κρίση-πραγματική ή υποθετική-παράγει πραγματική αλλαγή.Όταν η κρίση συμβαίνει,οι ενέργειες που ακολουθούν εξαρτώνται από τις επικρατούσες αντιλήψεις.Αυτή,πιστεύω,είναι η βασική μας αποστολή: να αναπτύξουμε εναλλακτικές επιλογές στις υπάρχουσες πολιτικές,να τις διατηρήσουμε ζωντανές και διαθέσιμες,ως τη στιγμή που το θεωρούμενο ως "πολιτικά αδύνατο" προβάλλει ως "πολιτικά αναπόφευκτο".

Στη δική μου οπτική,αυτό που είπε ο Friedman συνιστά μια διαπίστωση και μια πρόταση: τη διαπίστωση πως η κρίση μπορεί να αποτελέσει αφορμή αλλαγής και την πρόταση να έχουμε πάντοτε διαθέσιμες εναλλακτικές πολιτικές για το ενδεχόμενο κρίσεων.
Χρειάζεται να πραγματοποιήσω μια συλλογιστική ακροβασία για να του αποδώσω "πρόθεση επιλογής των κρίσεων ως εργαλείων πολιτικού μετασχηματισμού"!
Η ακροβασία αυτή-επειδή ακριβώς διενεργείται στο επίπεδο των προθέσεων-είναι αδύνατον να αποτελέσει αντικείμενο έλλογης επεξεργασίας: αποδοχής ή απόρριψης.
Όταν μιλάμε για "προθέσεις" ανθρώπων,προβαίνουμε σε εκτιμήσεις που δεν μπορούν να επαληθευτούν ή να διαψευστούν,ακριβώς επειδή οι "προθέσεις" κάθε ανθρώπου  εκ των πραγμάτων ίστανται πέραν της λογικής προσέγγισης.
Ποιός μπορεί να ισχυριστεί με ακρίβεια τί προτίθεται να κάνει κάποιος άλλος σε μια δεδομένη στιγμή?
Ποιός μπορεί να βεβαιώσει πως το αποτέλεσμα μιας ανθρώπινης πράξης αποτελεί συνέπεια εκούσιου σχεδιασμού και όχι τυχαίου συνδυασμού παραγόντων?
Υπάρχει ασφαλές κριτήριο διάκρισης των εκάστοτε προθέσεων του καθενός?
Τα ερωτήματα είναι ρητορικά.
Δεν μπορώ να μιλήσω για την πρόθεση κανενός.Μου είναι άγνωστη.Μπορώ μόνο,με αρκετή δόση αυθαιρεσίας,να την εικάσω.

Επεκτείνοντας το συλλογισμό,αποκαλύπτεται ένα από τα ακαταμάχητα στοιχεία της γοητείας όλων των θεωριών συνωμοσίας: προβαίνουν σε ex cathedra δίκη προθέσεων.
Ο πυρήνας της συνωμοσιολογίας,είναι η αφοριστική καταδίκη των σκοτεινών προθέσεων των συνωμοτών,τις οποίες δήθεν "αποκαλύπτουν" (με όρους θρησκευτικής Αποκάλυψης) ,οι "πεφωτισμένοι" (Illuminatti).
Οικοδομούν έτσι τη συλλογιστική τους με πυρήνα ένα στοιχείο που είναι αδύνατον λογικά να ελεγχθεί: την ατομική βούληση.
Όταν ο λόγος περί πρόθεσης, κάθε ισχυρισμός είναι εξίσου πιθανά αληθής και πιθανά ψευδής.Πολύ απλά, δεν είναι λογικά ελέγξιμος.

Η επιστημονική λογική,οικοδομεί μια υπόθεση,τη θέτει υπό την κρίση του πειράματος και-μόνο εφόσον το πείραμα την επιβεβαιώσει-αξιώνει την ισχύ της ως θεωρίας.Έτσι άλλωστε ερμηνεύονται τα φυσικά φαινόμενα,αιτιοκρατικά.
Η θεωρία της σχετικότητας και κυρίως η αρχή της απροσδιοριστίας,κλόνισαν τον αυστηρό μηχανικό ντετερμινισμό,αλλά επ'ουδενί δεν αμφισβήτησαν την αναγκαιότητα πειραματικής επιβεβαίωσης των υποθέσεων.
Η συνωμοσιολογία αντίθετα,αντιστρέφει τη διαδικασία: ξεκινά από τα φαινόμενα για να αναζητήσει αυθαίρετες ερμηνείες ως γεννεσιουργά αίτια,δίχως να ενδιαφέρεται να προσκομίσει αποδείξεις.Στη θέση της πειραματικής επιβεβαίωσης,μπαίνει ο χαοτικός κόσμος των "προθέσεων των υποκειμένων".Στη θέση του ηθικά ουδέτερου σύμπαντος,μπαίνει ο μανιχαϊστικός δυϊσμός  του "καλού και του κακού".Η συνωμοσιολογία επιστρέφει στην προεπιστημονική,"μαγική" ερμηνεία του κόσμου.Μόνο που τώρα,τη θέση των "καλών" και "κακών" θεών, έχουν πάρει οι "κακοί κεφαλαιοκράτες" και το "αγαθό πλήθος"...

Γιατί λοιπόν οι θεωρίες συνωμοσίας είναι τόσο δημοφιλείς?
Μια πιθανή απάντηση είναι "επειδή παρέχουν σ'αυτόν που τις υιοθετεί ασφάλεια".Αφού είναι απρόσιτες από το λογικό έλεγχο,μπορούν να διαιωνίζονται μέσα του ως βεβαιότητες.
Οι άνθρωποι που απεχθάνονται τη λογική έρευνα,απεχθάνονται και το βασικό της παράγωγο: την αμφιβολία! Προτιμούν την ψυχική ασφάλεια της συνωμοσιολογίας,από την αγωνία της αμφισβήτησης και το όνειδος της πιθανής μελλοντικής διάψευσης των πεποιθήσεών τους.

Αυτό το στοιχείο μας οδηγεί -σε ψυχαναλυτικό επίπεδο-στην ανίχνευση άλλου ενός χαρακτηριστικού των θεωριών συνωμοσίας: στοιχειοθετούν ένα σενάριο συνδρόμου καταδίωξης!
Όπως πολλοί ψυχικά ασθενείς είναι βέβαιοι πως τρίτα πρόσωπα τους επιβουλεύονται,έτσι και κάθε θεωρία συνωμοσίας υιοθετεί ένα αντίστοιχο σενάριο απειλής: οι "κακοί" μας επιβουλεύονται (η εξήγηση είναι ηθική ταυτολογία:επειδή είναι κακοί...),αλλά εμείς "καταλάβαμε το σχέδιό τους"!

Δεν ισχυρίζομαι πως όσοι υιοθετούν θεωρίες συνωμοσίας είναι ψυχικά ασταθείς ή πνευματικά ανεπαρκείς.
Ισχυρίζομαι όμως,πως οι θεωρίες συνωμοσίας είναι ιδιαίτερα δημοφιλείς μεταξύ ατόμων-και λαών- με αυτά τα χαρακτηριστικά.
Ούτε ισχυρίζομαι πως δεν υπάρχουν συνωμοσίες.Ασφαλώς και κάποιοι άνθρωποι σε κάποιο επίπεδο διαχρονικά συνωμοτούν.
Ισχυρίζομαι όμως πως το ασφαλέστερο εργαλείο εξιχνίασης των συνωμοσιών δεν είναι η δίκη προθέσεων και το κυνήγι μαγισσών,αλλά η ορθολογική ανάλυση!

Εν προκειμένω,τα κρίσιμα ερωτήματα ελέγχου τα έθεσε...ο Λένιν: "ποιός κερδίζει" από μια υποτιθέμενη συνωμοσία? "Ποιόν ευνοεί" μια υποτιθέμενη μεθόδευση?
Είναι τόσο βέβαιοι οι θιασώτες της επίκαιρης συνωμοσιολογίας πως "η κρίση είναι τέχνασμα των πλούσιων σε βάρος των φτωχών"?
Προσωπικά,δυσκολεύομαι να αποδεχτώ τη συλλογιστική της "κοινωνίας βαμπίρ": μια τέτοια κοινωνία νομοτελειακά θα εξέλιπε λόγω έλλειψης τροφής!
Αν αρχίσουμε να ρωτάμε "who,to whom?" το ζήτημα αρχίζει να ξεκαθαρίζει:
-ποιός ενθάρρυνε τις πολιτικές δανεισμού που διόγκωσαν το χρέος,σε παγκόσμιο επίπεδο?
-ποιές πολιτικές εξυπηρετούσαν τα προνοιακά επιδόματα που βασίζονταν σε δανεισμό?
-ποιός αποφάσισε τη διάσωση των τραπεζών που είχαν οικειοθελώς εκτεθεί σε υπερδανεισμό,με ποιό σκεπτικό,ποιός ωφελείται από μια τέτοια πολιτική,ποιόν επιβαρύνει το κόστος των προγραμμάτων διάσωσης?
-πώς εξυπηρετείται ο καταναλωτής από τις λογής ρυθμίσεις,επιδοτήσεις,διαδικασίες αδειοδότησης και προνομίες των κλειστών επαγγελμάτων?Ποιός ευθύνεται γι'αυτές τις πολιτικές?
-πόσο αποτελεσματικά καταπολεμάται η φτώχεια από τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας?
-γιατί υπάρχει εμπορικός προστατευτισμός  και εκλεκτικές επιδοτήσεις και ποιούς ωφελεί?
-ποιοί ωφελούνται από τη συντήρηση της γραφειοκρατίας?
-ποιούς εξυπηρετεί η αναβολή των μεταρρυθμίσεων στο ασφαλιστικό σύστημα και ποιούς η κατάρρευσή του?
-ποιοί ωφελούνται από τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας και σε βάρος της απασχόλησης ποιών αυτές υφίστανται?
-ποιούς ωφελεί η παραγωγή πλούτου και ποιών οι επιδιώξεις ευοδώνονται σε συνθήκες κοινωνικής ανέχειας και εξαθλίωσης?
-ποιοί επιβάλλουν τις φορολογικές επιβαρύνσεις,πώς αξιοποιούν τα εξ αυτών έσοδα,πόσο συμβάλλουν αυτές στην οικονομική ανάπτυξη?
-ποιοί προστατεύουν τους φοροφυγάδες και μεγαλο-οφειλέτες του δημοσίου?
-ποιοί κραυγάζουν εξ ονόματος των εργαζομένων,πόσο εργαζόμενοι είναι οι ίδιοι,πόσο πρόθυμοι είναι να θυσιάσουν τα προνόμιά τους προκειμένου να βρει δουλειά ένας άνεργος?
Στις περισσότερες απ'τις παραπάνω ενδεικτικές ερωτήσεις,οι απαντήσεις υποδεικνύουν ως "ένοχο" τον κυβερνητικό παρεμβατισμό (ανεξαρτήτως προθέσεων) και όχι την απληστία των καπιταλιστών!

Ασφαλώς και πρέπει να υπάρχει κράτος,με σαφείς και πολύ σημαντικούς ρόλους:παροχή πολιτικής ασφάλειας,εξασφάλιση ισονομίας,πρόνοια για τους αδύνατους,διαφύλαξη κοινωνικής ειρήνης,προστασία των ατομικών ελευθεριών.
Τί από όλα αυτά επιτυγχάνει σε ικανοποιητικό βαθμό το Ελληνικό κράτος?
Με ποιές πολιτικές θα καταφέρει το κράτος αυτό να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις που τέθηκαν?

Αυτά είναι τα κρίσιμα ερωτήματα που ζητούν απαντήσεις!
Οι απαντήσεις όμως δεν είναι εύκολες.Χρειάζεται απαγκίστρωση από δογματισμούς και θάρρος πειραματισμών.Αποδοχή του πιθανού σφάλματος και αναζήτηση νέων δρόμων.Με λίγα λόγια,διαρκής αναζήτηση εναλλακτικών προτάσεων.Έχω την άποψη πως,αυτό πρότεινε και ο μακαρίτης ο Friedman,o oποίος αναμφίβολα,δεν ήταν αλάνθαστος ούτε και συνέγραψε κάποιου είδους "ευαγγέλιο πολιτικής οικονομίας" με διαχρονική ισχύ.
Η προτροπή του όμως για την αξία του "καινούργιου" έχει ισχύ ως εργαλείο αναζητήσεων.
Άλλωστε και ο Marx διατείνονταν πως "η θεωρία του δεν είναι δόγμα,αλλά καθοδήγηση για δράση"...έστω και από άλλη ασφαλώς οπτική!

Η απαγκίστρωση από δογματισμούς είναι αναγκαία προκειμένου να αναζητήσουμε το "νέο" που θα μας βγάλει από την κρίση!
Μια θεωρία συνωμοσίας όμως είναι εκ φύσεως δογματική.Αντί αμφιβολίας,κομίζει βεβαιότητες και αντί αυτοκριτικής,προτάσσει την αποενοχοποίησή μας από τα τεκταινόμενα.Ο άνθρωπος δεν πιστώνεται τα συμβάντα της ζωής του,αλλά παρακολουθεί ως "αθώος παρατηρητής" τη συνωμοσία των "κακών" να εξελίσσεται...
Μια θεωρία συνωμοσίας,αγαπά υπόρρητα το δόγμα του "κεντρικού σχεδιασμού" (central planning): κάπου μακριά,έξω απ'την κοινωνία των ανθρώπων,κάποιοι σκοτεινοί εγκέφαλοι σχεδιάζουν το μέλλον της ανθρωπότητας ερήμην της! Και οι άνθρωποι ως άβουλα όντα υποκύπτουν...
Πόσο απελευθερωτική για τη σκέψη είναι μια θεωρία συνωμοσίας?
Τί ανθρωπολογικό τύπο διαμορφώνει μια τέτοια θεωρία,αν επικρατήσει?
Τί είδους κοινωνίες υπονοεί?
Με δυσκολία κρύβεται ο ολοκληρωτισμός του δόγματος πίσω από κάθε συνωμοσιολογία που διεκδικεί τίτλους εγκυρότητας...

Για να κλείσω το κείμενο,επέλεξα μια αποστροφή του Γιάννη Βαρουφάκη (διόλου θιασώτη του Friedman) σχετικά με τις κρίσεις ,από αυτό το κείμενό του:"Στην Ευρώπη, η Κρίση είναι κάτι το δυσάρεστο, ένα αδιέξοδο από το οποίο οι έχοντες την εξουσία προσπαθούν να αποστρέψουν τα μάτια ελπίζοντας ότι αν το αγνοήσουν θα περάσει. Η Ελλάδα, ιδίως, αποτελεί για τους ευρωπαίους ένα αγκάθι, που πολύ θα ήθελαν να διώξουν από την ζωή τους. Αντίθετα, στην Αμερική υπάρχουν άνθρωποι στην κόψη του ξυραφιού των νέων τεχνολογιών (και δεν αναφέρομαι μόνο στον Gabe) που κοιτάνε την Κρίση της ηπείρου μας και διακρίνουν ιδέες χρήσιμες στον δικό τους αγώνα να δημιουργήσουν, ιδέες που βοηθούν στο να διανοηθούν τον μελλοντικό κόσμο που θα κατοικήσουν τα παιδιά τους".
Γιάννης Βαρουφάκης

Η ελπίδα προϋποθέτει την κριτική αμφιβολία και όχι τη βεβαιότητα του δόγματος...

19/10/2012

Σκέψεις στο αρτοπωλείο

Τις προάλλες εντόπισα άλλο ένα από τα αρτοπωλεία της πόλης.Είναι εντυπωσιακή η εξέλιξη της πώλησης του ψωμιού.Από το φούρνο της γειτονιάς με τη "φρατζόλα και τέλος", φτάσαμε σε εντυπωσιακής αισθητικής-και καθαριότητας-επιχειρήσεις που πουλάνε ό'τι βάλει ο νους: ψωμιά διαφόρων ειδών και ποιοτήτων,κουλούρια,βουτήματα,τυροπιτοειδή,κρουασάν,τσουρέκια,προϊόντα ζαχαροπλαστικής,καφέδες,χυμούς,παγωτά κλπ.
Μια πανδαισία εικόνων και αρωμάτων σε τυλίγει κάθε φορά που μπαίνεις σε ένα τέτοιο κατάστημα.
Ευγένεια,καθαριότητα και γεύσεις,με λίγα λόγια αστικός πολιτισμός (και άνθρωποι που εργάζονται)!

Περιμένοντας την παραγγελία,ο παλιός Μαρξιστής βρυκολάκιασε μέσα μου και άρχισε να διαμαρτύρεται:
"τί χρειάζονται τόσα είδη ψωμιού,όταν υπάρχουν άνθρωποι που πεινάνε"?
"τί μας χρειάζεται όλη αυτή η ποικιλία και η σπατάλη,όταν κάποιοι δεν έχουν ούτε ψωμί"?
"αν δεν υπήρχε όλη αυτή η ματαιότητα,δε θα υπήρχε περισσότερο ψωμί για όλους"?

Προφανείς ερωτήσεις που γεννούν αμηχανία και ενοχές,ειδικά αν δεν έχεις περπατήσει στην απέναντι πλευρά της όχθης.
Εδώ όμως έρχεται ο στέρεος λόγος του  Ricardo και του von Mises για να διαλύσει τις παρανοήσεις.

Το 1817 ο Ricardo περιέγραψε τη "θεωρία του συγκριτικού πλεονεκτήματος" (theory of comparative advantage). Με απλά λόγια η θεωρία αυτή λέει τα εξής: "έστω δυο προϊόντα Α και Β. Ο Κώστας παράγει 8Α και 4Β σε μια μέρα ενώ ο Γιάννης 5Α και 3Β στον ίδιο χρόνο.Είναι προς το συμφέρον όλων (του Κώστα,του Γιάννη και του κοινωνικού συνόλου),ο Κώστας να αφιερωθεί εξ ολοκλήρου στην παραγωγή του Α και ο Γιάννης σ'αυτήν του Β.Αν δηλαδή κάθε άτομο (και κάθε χώρα) επιλέξει να εστιάσει την παραγωγή του (της) στον τομέα που έχει τη συγκριτικά καλύτερη απόδοση,το τελικό αποτέλεσμα (αυξημένη παραγωγή) είναι προς όφελος όλων".

Η θεωρία αυτή και η επιβεβαίωσή της στην πράξη,οδήγησαν στο θεσμό του  καταμερισμού της εργασίας (division of labor). Ο von Mises εξηγεί πειστικά πως ο καταμερισμός της εργασίας και η εξειδίκευση της παραγωγής αυξάνουν την τελική παραγωγή των προϊόντων.Με λίγα λόγια προάγουν την παραγωγή πλούτου! Επιπλέον,η εξειδίκευση ευνοεί την καινοτομία,την επινόηση,τη βελτιστοποίηση των συνθηκών παραγωγής και την ποιοτική αναβάθμιση της παραγωγής!
Για ποικίλους λόγους,ο καταμερισμός της εργασίας ιστορικά λειτούργησε αποτελεσματικά μόνο υπό καθεστώς ατομικής ιδιοκτησίας (private ownership of the means of production), δηλαδή καπιταλισμό!

Όταν αυτοί οι όροι πληρούνται: καταμερισμός εργασίας+εξειδικευμένη παραγωγή+καινοτομία , τότε το σύστημα λειτουργεί ομαλά και παράγει πλούτο.Ο πλούτος είναι η απαραίτητη προϋπόθεση (conditio sine qua non) για την καταπολέμηση της φτώχειας και την εξάλειψη της πείνας.
Ο καπιταλισμός συνεπώς,είναι το κοινωνικο-οικονομικό σύστημα που έχει ιστορικά καταπολεμήσει τη φτώχεια και την πείνα όσο κανένα άλλο ως τώρα.
Η δε εξάλειψη αυτών των δεινών,στις περιοχές του πλανήτη που ακόμη υπάρχουν,εξαρτάται από την ταχεία υιοθέτηση του καπιταλιστικού μοντέλου παραγωγής: ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής (private ownership of the means of production) και καταμερισμός εργασίας (division of labour).

Επιστρέφοντας στο αρτοπωλείο,είναι προφανές πως η ποκιλία των αρτυσμάτων όχι μόνο δεν αποβαίνει σε βάρος της συνολικής παραγωγής,αλλά αντίθετα ευοδώνει την αύξηση της τελικής παραγωγής ψωμιού,για τους λόγους που προαναφέρθηκαν.
Παρά λοιπόν την αρχική εντύπωση,όπου υπάρχουν πολλές επιλογές άρτου,υπάρχει περισσότερος άρτος,λιγότερη πείνα,λιγότεροι πεινασμένοι...
Η αρχική ελαφρά τη καρδία αποστροφή προς την καπιταλιστική σπατάλη,οφείλεται στην άκριτη σύγκρισή της με την εικόνα του ρακένδυτου ζητιάνου στη γωνιά.Είναι δύσκολο για κάποιον να υποψιαστεί πόσο περισσότερους ρακένδυτους ανθρώπους θα συνεπάγονταν η βίαιη κατάργηση της ποικιλίας και πολλαπλότητας της καπιταλιστικής παραγωγής.
Η ιστορική εμπειρία όμως δείχνει πως στα μοντέλα σοσιαλιστικής οικονομίας,οι άνθρωποι συχνά σχημάτιζαν ουρές για να προμηθευτούν τη φρατζόλα.
Το δίλημμα που τίθεται λοιπόν είναι: "πολλά είδη άρτου και ελεύθερη επιλογή" ή "ένα είδος και διανομή με το δελτίο"?
Προφανώς το δίλημμα έχει ιστορικά απαντηθεί...

Η αποδοχή της αναγκαιότητας του καταμερισμού της εργασίας,πέρα απ'τη συμβολή της στην καταπολέμηση της πείνας,έχει και ορισμένες ενδιαφέρουσες επιπτώσεις.

-Μια πρώτη είναι ό'τι ανατρέπει πλήρως το μύθο της αυτάρκειας.Όπως ένας άνθρωπος ικανοποιεί ευκολότερα τις ανάγκες του συναλλασσόμενος στην αγορά παρά επιχειρώντας να παράγει τα πάντα στο χωράφι του,έτσι και ένα κράτος ικανοποιεί τις ανάγκες του σε αγαθά εμπορευόμενο με άλλα και όχι προσπαθώντας να παράξει τα πάντα.Η "αυτάρκεια" ως πολιτικό όραμα  υπήρξε πάντοτε σύνθημα ολοκληρωτικών καθεστώτων. Το ιδεολόγημα πως "ζούμε και μόνοι μας,δεν έχουμε ανάγκη κανέναν" καθώς και ο άκριτος καταναλωτικός εθνικισμός ("αγοράζοντας εισαγόμενα την πληρώνουμε όλοι") φλερτάρουν με παρόμοιες αντιλήψεις και ευοδώνουν νοοτροπίες δι-εθνοτικών ανταγωνισμών και συγκρούσεων. Τα ιστορικά παραδείγματα είναι εύγλωττα. Ο άνθρωπος που διακηρύσσει πως είναι αυτάρκης στο χωράφι του προφανώς αναφέρεται σε οικονομία κλίμακας: της κλίμακας "από το χέρι μου στο στόμα μου" (hand to mouth economy) κατά την εύστοχη έκφραση του Mises.
 Πόσους μπορεί να θρέψει μια τέτοια οικονομία?

-Μια δεύτερη επίπτωση είναι ό'τι προβάλλει ως λογική συνέπεια την ανάγκη αξιολόγησης των ικανοτήτων κάθε ατόμου.Ο παραγωγός δεν είναι το αφηρημένο "ενεργούμενο του καπιταλιστή που καρπώνεται την υπεραξία της παραγωγής του",αλλά ένας άνθρωπος με δεξιότητες και ικανότητες προσαρμογής στις απαιτήσεις της παραγωγής.Οι απαιτήσεις της παραγωγής στον καπιταλισμό,δεν αντανακλούν "την απληστία του καπιταλιστή" ,αλλά τις προτιμήσεις των καταναλωτών.
 Γι'αυτό και ο καπιταλισμός,εναρμονιζόμενος με τις επιθυμίες των ατόμων,συνδυάζεται πολιτικά με την αντιπροσωπευτική δημοκρατία.Η δημοκρατία της αγοράς και οι επιθυμίες των καταναλωτών αντανακλούν στην κοινοβουλευτική αντιπροσώπευση.Το μεταβλητό των προτιμήσεων των καταναλωτών,αντανακλάται στο αιρετό των αντιπροσώπων των πολιτών.Η δημοκρατία γεννήθηκε στην αρχαία αγορά των Αθηνών.Δημοκρατία και αγορά είναι όροι αλληλοσυμπληρούμενοι! Η μια εξαρτάται από την άλλη.
Σε ένα τέτοιο οικονομικό σύστημα,οι εργάτες δεν αποτελούν ενιαία απρόσωπη μάζα, όπως τους περιγράφουν τα συνδικάτα,αλλά ομάδες ανθρώπων με ποικίλες δεξιότητες.Η αμοιβή τους επομένως οφείλει να ακολουθεί τις διαβαθμίσεις των προσόντων τους.Το συνδικαλιστικό αίτημα των "συλλογικών συμβάσεων" σκόπιμα παραβλέπει αυτό το δεδομένο και προωθεί μια αντίληψη ισοπεδωτικής εξίσωσης των ατόμων προς τα κάτω.Γι'αυτό και στο Δημόσιο,στο χώρο της κατεξοχήν συνδικαλιστικής εξισωτικής λογικής,δεν υπάρχει αξιολόγηση των εργαζομένων.Ελλείψει αξιολόγησης και ανταμοιβής,δεν υπάρχει κίνητρο για τον ικανότερο να εργαστεί και να προσφέρει.Διόλου περίεργο που οι καινοτομίες σπανίζουν,η παραγωγή λιμνάζει,οι εργαζόμενοι τελματώνονται εν μέσω των γραφειοκρατικών αγκυλώσεων.
Ένας ιδιωτικός φούρνος θεωρεί αυτονόητο να προσφέρει τη μεγαλύτερη δυνατή ποικιλία προϊόντων.
Μια δημόσια υπηρεσία είναι αδύνατον να ζητήσει δι-υπηρεσιακά ένα έγγραφο από μία άλλη! Πρέπει ο πολίτης να βρει την άκρη...

Ο Μαρξ αντιπαθούσε τον καταμερισμό της εργασίας.Με τα μέτρα της εποχής του είχε αρκετά επιχειρήματα: το να περνάει ένας εργάτης όλη του την ημέρα βάζοντας φελλούς σε μπουκάλια,ασφαλώς και δεν ήταν ό'τι το δημιουργικότερο.Μόνο που η τεχνολογική εξέλιξη (αποκλειστικό σχεδόν προνόμιο του καπιταλισμού) απάλλαξε τον άνθρωπο από τη βαρετή διαδικασία της εμφιάλωσης.
Το παλιό σοσιαλιστικό όραμα για πολίτες πολυπράγμονες-δημιουργικούς-οραματιστές που απελευθερωμένοι απ'την αλλοτρίωση της υποχρεωτικής εργασίας θα πραγμάτωναν μια ιδανική κοινωνία,παρέμεινε ουτοπικός οραματισμός.
Οι άνθρωποι πράγματι εξελίχθηκαν,αλλά ταυτόχρονα εξειδικεύτηκαν ολοένα και περισσότερο.

Σήμερα που το σύστημα βιώνει την κρίση του χρέους,ακούγονται ποκίλες απόψεις για τη "λύση".
Προσωπική μου άποψη είναι πως αν δεν επανεκκινήσει η διαδικασία παραγωγής πλούτου,καμία λύση δεν μπορεί να τελεσφορήσει.
Φυσικά,τι θα προκαλέσει την επανέναρξη της διαδικασίας είναι αδύνατον να προβλεφθεί.Η βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της Ευρώπης και η δημοσιονομική της ισορροπία, η αναζήτηση καινοτομιών και νέων τεχνολογιών, η αντιμετώπιση της δημογραφικής γήρανσης και η αναζήτηση νέων δεδομένων κοινωνικής πρόνοιας,όλα αυτά και πολλά άλλα οφείλουν να αναζητηθούν.
Αλλά το στοιχείο που θα πυροδοτήσει την πολυπόθητη ανάπτυξη είναι ακόμη ζητούμενο.
Άλλωστε,όπως σημείωσε ο von Mises και η Αυστριακή Σχολή, η οικονομία είναι άμεσα εξαρτώμενη από έναν απρόβλεπτο παράγοντα: την ανθρώπινη συμπεριφορά!

Το μέλλον θα δείξει...

10/10/2012

ΥΓ Πριν από χρόνια έγινε ζήτημα στην Ελληνική κοινωνία η "πώληση γάλακτος από τους φούρνους"!
Είναι συνηθισμένο στα καθ'ημάς κάθε επαγγελματική ομάδα να διεκδικεί προνόμια και αποκλειστικότητες.Πρόκειται για τη "λογική" που εκπορεύεται από την εποχή της "hand to mouth economy" και ,αν ποτέ υιοθετηθεί,σ'αυτή θα μας επιστρέψει!